Chấn thương vai ở người chơi vợt chủ yếu đến từ các động tác đưa tay qua đầu lặp đi lặp lại: giao bóng và đập bóng trong tennis, đập cầu trong cầu lông. Hay gặp nhất là hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng vai và bệnh lý gân chóp xoay, thường bắt nguồn từ việc vai mất cân bằng, bả vai kém ổn định và phần thân dưới không góp đủ lực. Phòng được phần lớn bằng vài bài tập đều đặn và quản lý số cú giao bóng.
Vai được cấu tạo để linh hoạt, không phải để vững
Khớp vai (khớp ổ chảo cánh tay) giống một quả bóng golf đặt trên cái tee. Chỏm xương cánh tay to, ổ chảo của xương bả vai thì nông. Nhờ vậy vai xoay được gần như mọi hướng, nhưng cái giá phải trả là khớp tự nó không vững. Giữ cho chỏm xương nằm đúng chỗ là việc của các dây chằng, sụn viền và đặc biệt là chóp xoay.
Chóp xoay gồm bốn cơ nhỏ bọc quanh khớp: cơ trên gai, cơ dưới gai, cơ tròn bé và cơ dưới vai. Chúng không tạo ra cú đánh mạnh. Việc của chúng là ghì chỏm xương vào ổ chảo trong lúc các cơ lớn như cơ ngực, cơ lưng rộng và cơ delta kéo cánh tay đi.
Còn một phần hay bị quên: xương bả vai. Bả vai là cái nền của khớp vai. Khi tay đưa lên cao, bả vai phải xoay lên và ngả ra sau đúng nhịp để chừa chỗ cho gân đi qua. Bả vai lười hoặc lệch thì gân bị kẹp.
Những chấn thương vai hay gặp
Hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng vai
Khi giơ tay lên, gân cơ trên gai và túi hoạt dịch bị kẹp giữa chỏm xương cánh tay và mỏm cùng vai phía trên. Người bệnh đau ở mặt trước hoặc mặt ngoài vai, đau tăng khi giơ tay ngang tầm vai đến qua đầu, đau khi nằm nghiêng đè lên vai. Ở người chơi vợt, chèn ép thường là hậu quả của chuyện khác: chóp xoay yếu, bả vai kém, tư thế gù.
Bệnh lý gân chóp xoay và rách gân
Gân bị dùng quá tải lâu ngày sẽ thoái hoá, có thể rách một phần. Ở người trên 40 tuổi, gân chóp xoay vốn đã kém đàn hồi, nên rách gặp nhiều hơn hẳn so với người trẻ. Rách lớn khiến tay yếu rõ, khó tự giơ lên.
Tổn thương sụn viền (SLAP)
Sụn viền là vành sụn bám quanh ổ chảo. Tổn thương phần trên của nó, nơi gân dài cơ nhị đầu bám vào, được bác sĩ Stephen Snyder đặt tên là SLAP năm 1990. Kiểu tổn thương này gặp ở các môn ném và giao bóng mạnh. Triệu chứng là đau sâu trong vai, cảm giác lục cục, mắc kẹt, giao bóng hụt lực.
Chèn ép trong khớp phía sau
Ở tư thế vợt ngả hết ra sau lưng chuẩn bị giao bóng, mặt dưới gân chóp xoay có thể bị kẹp vào bờ sau trên của ổ chảo. Đây là kiểu chấn thương riêng của các vận động viên giao bóng, ném bóng nhiều năm.
Vì sao tay vợt dễ hỏng vai
Số lần đưa tay qua đầu
Một trận tennis ba set có thể có hàng trăm cú giao bóng tính cả giao bóng hỏng, chưa kể buổi tập giao bóng riêng. Cầu lông còn nhiều động tác qua đầu hơn: phông cầu, đập cầu, chặn cầu cao. Mỗi lần như vậy, vai xoay ngoài gần tới giới hạn rồi bật sang xoay trong với tốc độ rất cao.
Vai thuận "lệch" so với vai kia
Sau nhiều năm chơi, vai thuận của tay vợt thường xoay ngoài được nhiều hơn nhưng xoay trong được ít hơn so với vai không thuận. Hiện tượng giảm xoay trong này được gọi là GIRD. Lệch nhẹ là thích nghi bình thường. Lệch nhiều, nhất là khi tổng biên độ xoay của vai thuận thấp hơn hẳn vai kia, thì nhiều nghiên cứu ghi nhận nguy cơ chấn thương tăng.
Bả vai kém ổn định
Bác sĩ Ben Kibler và các đồng nghiệp từ thập niên 1990 đã mô tả kỹ tình trạng rối loạn vận động xương bả vai ở vận động viên ném và giao bóng. Nhìn từ sau lưng, bả vai bên thuận có thể thấp hơn, bờ trong nhô lên như cánh. Bả vai như vậy không làm tròn vai trò cái nền, chóp xoay phải gánh thay.
Đánh bằng tay, không đánh bằng người
Cú giao bóng tốt là một chuỗi động học: chân đạp đất, hông và thân xoay, rồi lực mới truyền lên vai, khuỷu, cổ tay. Các phân tích của Kibler ước tính khoảng một nửa năng lượng của cú giao bóng đến từ chân và thân. Người không khuỵu gối, không xoay thân phải bù bằng vai, và vai làm việc quá sức sẽ hỏng trước.
Tăng tải đột ngột
Tập giao bóng một giỏ bóng liền mạch sau nhiều tuần không chơi, đổi sang vợt nặng hơn, hay đánh ba giải liên tiếp trong một tháng. Kiểu tăng tải này hay đi trước những cơn đau vai đầu tiên.
Nhận biết sớm
- Đau âm ỉ ở mặt trước hoặc mặt ngoài vai sau buổi chơi, dần dần đau cả trong lúc chơi.
- Giao bóng mất tốc độ, cảm giác tay "nặng" ở tư thế ngả vợt.
- Đau khi mặc áo, gài áo ngực, với tay ra ghế sau xe.
- Đau đêm, nhất là khi nằm nghiêng bên vai đau.
- Tiếng lục cục kèm đau hoặc cảm giác vai muốn trật.
Đau đêm kéo dài, tay yếu hẳn không tự giơ lên được, vai biến dạng sau cú ngã, hoặc tê bì lan xuống bàn tay là những dấu hiệu cần đi khám sớm, không nên tự tập.
Bộ bài tập bảo vệ vai
Bộ bài dưới đây dựa trên các chương trình phòng ngừa phổ biến cho vận động viên đưa tay qua đầu. Dùng dây chun nhẹ, ưu tiên làm đúng hơn làm nặng. Tập 2–3 lần mỗi tuần, có thể gộp vào phần khởi động.
| Bài tập | Mục đích | Liều gợi ý |
|---|---|---|
| Xoay ngoài với dây chun, khuỷu kẹp sát sườn | Cơ dưới gai, tròn bé | 2–3 hiệp × 12–15 lần |
| Xoay ngoài ở tư thế tay giơ ngang 90° | Chóp xoay ở đúng tư thế giao bóng | 2–3 hiệp × 10–12 lần |
| Kéo dây chun ra sau, ép hai bả vai | Cơ thang giữa, cơ trám | 2–3 hiệp × 15 lần |
| Nằm sấp nâng tay hình chữ Y, T | Cơ thang dưới, ổn định bả vai | 2 hiệp × 10 lần mỗi chữ |
| Chống đẩy có đẩy bả vai ra trước | Cơ răng trước, giữ bả vai sát lồng ngực | 2 hiệp × 10–12 lần |
| Kéo căng chéo ngực, kéo căng tư thế nằm nghiêng (sleeper stretch) | Giữ biên độ xoay trong | 3 lần × 30 giây, nhẹ nhàng |
Bài kéo căng tư thế nằm nghiêng nên làm nhẹ, không ép đau. Người đã có tổn thương trong khớp nên hỏi kỹ thuật viên trước khi làm bài này.
Đừng quên chân và thân. Squat, bước chùng, bài xoay thân với bóng tạ nhẹ giúp phần dưới góp lực nhiều hơn, vai đỡ phải gánh.
Quản lý cú giao bóng và đập cầu
- Đếm cú giao bóng trong buổi tập như cách bóng chày đếm số cú ném. Không có con số chuẩn cho người lớn, nhưng tăng số cú giao bóng dần qua các tuần an toàn hơn nhiều so với tăng một lần.
- Không tập giao bóng khi vai đã mỏi ở cuối buổi. Kỹ thuật xuống cấp khi mệt, vai làm thay chân.
- Khuỵu gối và xoay thân: nhờ huấn luyện viên quay chậm cú giao bóng. Đầu gối không gập, thân không xoay là dấu hiệu vai đang làm hết.
- Cầu lông: xen kẽ bài đập cầu với bài di chuyển, bỏ nhỏ, tránh tập đập liên tục hàng trăm quả.
- Dụng cụ: vợt tennis quá nặng đầu, hoặc vợt cầu lông nặng đầu và cứng thân, làm vai làm việc nhiều hơn. Người đang đau vai nên chọn vợt cân bằng hơn.
Điều trị và quay lại sân
Phần lớn đau vai do quá tải được điều trị bảo tồn: giảm hoặc ngừng tạm các động tác qua đầu, tập phục hồi chóp xoay và bả vai theo hướng dẫn của kỹ thuật viên vật lý trị liệu, xem lại kỹ thuật. Thời gian thường tính bằng vài tuần đến vài tháng. Tiêm và phẫu thuật dành cho các trường hợp rách gân lớn, tổn thương sụn viền gây mất vững, hoặc điều trị bảo tồn đúng cách mà không đỡ.
Lộ trình quay lại hay dùng: đánh nhẹ thuận tay, trái tay ở cuối sân trước, rồi tới vô lê, cuối cùng mới tới giao bóng và đập bóng. Giao bóng bắt đầu bằng giao bóng nhẹ không xoáy, tăng dần qua nhiều buổi. Không đau trong lúc tập và sáng hôm sau mới tăng tiếp.
Góc nhìn hôm nay: vai là tài sản dài hạn
Nhiều tay vợt chuyên nghiệp đã có những giai đoạn nghỉ dài vì vai. Điều này nhắc rằng ngay cả người có đội ngũ y tế riêng cũng không miễn nhiễm. Với người chơi phong trào, cái lợi là bạn không bị lịch thi đấu ép. Mười phút tập vai trước mỗi buổi, đếm cú giao bóng, chịu khó học lại động tác chân là đủ để chơi thêm hàng chục năm.
Muốn tìm hiểu kỹ, có thể tìm các tài liệu về chương trình phòng ngừa chấn thương cho vận động viên đưa tay qua đầu do các hiệp hội y học thể thao công bố, hoặc nhờ kỹ thuật viên vật lý trị liệu ở khoa phục hồi chức năng đánh giá biên độ xoay hai vai của mình một lần.
Câu hỏi thường gặp
Đau vai khi giao bóng tennis là bị gì?
Thường gặp nhất là hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng vai hoặc bệnh lý gân chóp xoay do quá tải. Ít hơn là tổn thương sụn viền hoặc chèn ép trong khớp phía sau. Đau kéo dài trên vài tuần, đau đêm hoặc tay yếu thì nên đi khám để xác định đúng.
Đau vai có nên tiếp tục chơi cầu lông không?
Có thể chơi tiếp nếu đau nhẹ và không tăng lên, nhưng nên bỏ tạm các cú đập cầu và phông cầu cao, chơi nhẹ ở lưới. Đau tăng dần qua các buổi, đau đêm hoặc mất lực là lúc phải dừng và đi khám.
Chóp xoay vai là gì?
Chóp xoay là bốn cơ nhỏ quanh khớp vai: cơ trên gai, cơ dưới gai, cơ tròn bé và cơ dưới vai. Chúng giữ chỏm xương cánh tay nằm vững trong ổ chảo khi cánh tay cử động. Ở người chơi vợt, chóp xoay chịu tải rất lớn trong động tác giao bóng và đập cầu.
Bài tập nào giúp phòng chấn thương vai cho người chơi tennis?
Hiệu quả nhất là nhóm bài xoay ngoài với dây chun, các bài ép và ổn định bả vai như nâng tay chữ Y, T, cùng bài kéo căng giữ biên độ xoay trong. Tập 2–3 lần mỗi tuần và kết hợp tập chân, thân để phần dưới góp lực vào cú giao bóng.
Rách gân chóp xoay có phải mổ không?
Không phải lúc nào cũng mổ. Nhiều trường hợp rách một phần được điều trị bằng tập phục hồi và thay đổi cách chơi. Phẫu thuật thường được cân nhắc khi rách lớn, tay yếu rõ, hoặc điều trị bảo tồn đúng cách nhiều tháng không đỡ. Quyết định cần bác sĩ chuyên khoa thăm khám.