Tennis có bốn giải Grand Slam: Úc mở rộng (tháng 1, sân cứng, Melbourne), Roland Garros hay Pháp mở rộng (cuối tháng 5 sang đầu tháng 6, sân đất nện, Paris), Wimbledon (cuối tháng 6 sang giữa tháng 7, sân cỏ, London) và Mỹ mở rộng (cuối tháng 8 sang đầu tháng 9, sân cứng, New York). Mỗi giải kéo dài khoảng hai tuần, nhánh đơn có 128 tay vợt, nhà vô địch nhận 2.000 điểm xếp hạng. Đây là bốn giải lâu đời nhất và danh giá nhất, nên số danh hiệu Grand Slam là thước đo chính khi người ta so sự nghiệp các tay vợt.
Chữ "Grand Slam" từ đâu ra
"Grand Slam" vốn là thuật ngữ của bài bridge, chỉ việc ăn trọn mọi nước trong một ván bài. Người đem nó sang tennis thường được ghi nhận là nhà báo John Kieran của tờ New York Times, năm 1933. Năm đó tay vợt Úc Jack Crawford đã thắng Úc, Pháp và Wimbledon, chỉ còn Mỹ mở rộng. Kieran viết rằng nếu Crawford thắng nốt thì đó sẽ giống một "grand slam" trên sân tennis. Crawford thua trận chung kết ở Forest Hills trước Fred Perry sau năm set, nhưng chữ ấy thì ở lại.
Vì vậy chữ này có hai nghĩa, hay bị dùng lẫn:
- Giải Grand Slam: một trong bốn giải lớn. Tiếng Anh còn gọi là "major".
- Đạt Grand Slam: thắng cả bốn giải trong cùng một năm dương lịch. Việc này cực hiếm, mới vài người làm được ở nội dung đơn.
Khi báo chí nói "Djokovic có 24 Grand Slam", họ dùng nghĩa thứ nhất: 24 danh hiệu đơn ở các giải lớn. Khi nói "Rod Laver đạt Grand Slam năm 1969", đó là nghĩa thứ hai.
Bốn giải đặt cạnh nhau
| Giải | Lần đầu | Nơi tổ chức hiện nay | Mặt sân | Thời điểm | Sân trung tâm |
|---|---|---|---|---|---|
| Wimbledon | 1877 | All England Club, London | Cỏ | Cuối tháng 6 – giữa tháng 7 | Centre Court |
| Mỹ mở rộng | 1881 | Flushing Meadows, New York (từ 1978) | Cứng | Cuối tháng 8 – đầu tháng 9 | Arthur Ashe Stadium |
| Roland Garros | 1891 (mở cho tay vợt nước ngoài từ 1925) | Stade Roland-Garros, Paris (từ 1928) | Đất nện | Cuối tháng 5 – đầu tháng 6 | Court Philippe-Chatrier |
| Úc mở rộng | 1905 | Melbourne Park (từ 1988) | Cứng | Nửa cuối tháng 1 | Rod Laver Arena |
Thứ tự trong năm là Úc, Pháp, Wimbledon, Mỹ. Nhưng xét tuổi đời thì Wimbledon già nhất, rồi đến Mỹ, Pháp, và Úc trẻ nhất. Cả bốn đều có lúc đổi mặt sân: Mỹ mở rộng đánh trên cỏ tới năm 1974, chuyển sang đất nện ba năm rồi sang sân cứng năm 1978; Úc mở rộng đánh trên cỏ ở Kooyong tới năm 1987 rồi mới chuyển sang sân cứng ở Melbourne Park. Chỉ Wimbledon và Roland Garros giữ nguyên mặt sân từ đầu.
Vì sao lại là bốn giải này
Không có văn bản nào "phong" bốn giải này lên hàng đầu. Chúng vốn là giải vô địch quốc gia của Anh, Mỹ, Pháp và Úc, bốn nước làm chủ tennis thời đầu thế kỷ 20 và thay nhau giữ Davis Cup. Khi Liên đoàn Quần vợt Quốc tế (nay là ITF) ra đời năm 1913, bốn giải này dần được coi là "giải vô địch chính thức" của môn thể thao. Uy tín đến từ tuổi đời, từ chỗ các tay vợt giỏi nhất đều muốn có tên trên bảng vàng, và từ quy mô: không giải nào khác có nhánh đấu 128 người, đánh năm set ở nội dung đơn nam.
Một điểm hay bị nhầm: Grand Slam không thuộc ATP hay WTA. Mỗi giải do liên đoàn quần vợt nước chủ nhà hoặc câu lạc bộ sở hữu (All England Club với Wimbledon, Tennis Australia, Liên đoàn Quần vợt Pháp, Hiệp hội Quần vợt Mỹ), phối hợp với ITF. ATP và WTA chỉ công nhận điểm xếp hạng. Đó là lý do Grand Slam có luật riêng, có thể khác các giải ATP thường, ví dụ thể thức năm set cho nam.
Thể thức chung của một giải Grand Slam
Nhánh đấu và hạt giống
Nội dung đơn nam và đơn nữ đều có 128 tay vợt, phải thắng bảy trận liên tiếp mới vô địch. Phần lớn suất vào thẳng theo bảng xếp hạng, một số suất dành cho người vượt qua vòng loại (thường ba vòng, đánh tuần trước giải chính), cộng vài suất đặc cách (wildcard) cho tay vợt chủ nhà hoặc người vừa trở lại sau chấn thương. Từ năm 2001, mỗi nhánh có 32 hạt giống, được xếp sao cho không gặp nhau ở hai vòng đầu.
Số set và loạt tiebreak cuối
Đơn nam đánh năm set, thắng ba set là thắng trận. Đơn nữ đánh ba set. Từ năm 2022, cả bốn giải thống nhất một luật: set quyết định nếu hoà 6–6 sẽ đánh loạt tiebreak đến 10 điểm, cách hai điểm. Trước đó mỗi giải một kiểu. Wimbledon và Roland Garros từng để set cuối kéo dài vô hạn, Mỹ mở rộng dùng tiebreak thường, Wimbledon từ 2019 dùng tiebreak ở 12–12. Chính luật cũ đã sinh ra trận John Isner gặp Nicolas Mahut năm 2010, set năm kết thúc 70–68.
Các nội dung khác
Ngoài đơn còn có đôi nam, đôi nữ, đôi nam nữ, các nội dung trẻ (dưới 18 tuổi), tennis xe lăn và giải các huyền thoại. Một tay vợt Việt Nam đã có tên ở đây: Lý Hoàng Nam vô địch đôi nam trẻ Wimbledon 2015 cùng Sumit Nagal của Ấn Độ, danh hiệu Grand Slam đầu tiên của tennis Việt Nam.
Kỷ nguyên nghiệp dư và Kỷ nguyên Mở
Trước năm 1968, Grand Slam chỉ dành cho tay vợt nghiệp dư. Ai ký hợp đồng thi đấu chuyên nghiệp ăn lương bị cấm cửa. Hệ quả là nhiều tay vợt giỏi nhất thế giới không được dự giải lớn trong những năm đỉnh cao. Rod Laver là ví dụ rõ nhất: đạt Grand Slam năm 1962 khi còn nghiệp dư, chuyển chuyên nghiệp, rồi vắng mặt ở các giải lớn suốt năm năm.
Tháng 4 năm 1968, giải sân cứng nước Anh ở Bournemouth mở cửa cho cả nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp, mở đầu Kỷ nguyên Mở (Open Era). Roland Garros 1968 là Grand Slam mở đầu tiên, Ken Rosewall vô địch. Chữ "mở rộng" trong tên Úc mở rộng, Mỹ mở rộng chính là dấu vết của bước ngoặt này. Khi so kỷ lục, người ta thường tách hai giai đoạn, vì trước 1968 nhánh đấu thiếu vắng giới chuyên nghiệp.
Tiền thưởng bằng nhau giữa nam và nữ
Mỹ mở rộng là Grand Slam đầu tiên trả tiền thưởng ngang nhau cho nam và nữ, từ năm 1973, sau khi Billie Jean King cùng các tay vợt nữ vận động và doạ tẩy chay. Úc mở rộng làm theo năm 2001. Roland Garros và Wimbledon đi sau cùng, năm 2007; Venus Williams là một trong những tiếng nói mạnh nhất ở chặng cuối này. Đến nay, cả bốn giải trả tiền thưởng như nhau ở mọi vòng của nội dung đơn.
Lập luận phản đối từng nêu là nam đánh năm set còn nữ đánh ba. Lập luận ủng hộ là hai nhánh bán vé, bán bản quyền truyền hình như nhau, và các trận chung kết nữ nhiều năm có lượng người xem không kém nam. Cuộc tranh luận này đến giờ vẫn được nhắc lại mỗi khi có một trận năm set dài kỷ lục.
Mặt sân khác nhau, nhà vô địch khác nhau
Bốn giải bốn mặt sân (thực ra là ba loại, hai giải sân cứng có độ nảy và tốc độ khác nhau) nên mỗi giải thưởng cho một kiểu tay vợt. Sân cỏ Wimbledon cho bóng nảy thấp, nhanh, lợi cho người giao bóng mạnh và lên lưới. Đất nện Roland Garros làm bóng chậm và nảy cao, lợi cho người bền bỉ, đánh xoáy nặng, chịu được loạt bóng dài. Hai sân cứng ở giữa hai thái cực đó.
Vì vậy thắng cả bốn giải trong sự nghiệp, gọi là Grand Slam sự nghiệp (career Grand Slam), được coi là dấu hiệu của tay vợt toàn diện. Ở nội dung đơn nam, mới tám người làm được: Fred Perry, Don Budge, Rod Laver, Roy Emerson, Andre Agassi, Roger Federer, Rafael Nadal và Novak Djokovic. Pete Sampras có 14 Grand Slam nhưng chưa bao giờ vào chung kết Roland Garros, minh hoạ rõ nhất cho chuyện mặt sân có thể chặn cả một huyền thoại.
Theo dõi bốn giải từ Việt Nam
Muốn xem trực tiếp, trước hết cần biết lệch giờ. Bảng dưới tính theo giờ Việt Nam (UTC+7) trong mùa diễn ra giải:
| Giải | Lệch giờ so với Việt Nam | Buổi ngày bắt đầu | Buổi tối bắt đầu |
|---|---|---|---|
| Úc mở rộng | Sớm hơn 4 tiếng | Khoảng 7h sáng | Khoảng 15h chiều |
| Roland Garros | Muộn hơn 5 tiếng | Khoảng 16h chiều | Khoảng 1h–2h sáng hôm sau |
| Wimbledon | Muộn hơn 6 tiếng | Khoảng 17h chiều | Không có buổi tối riêng; trận cuối có thể kéo tới 4–5h sáng |
| Mỹ mở rộng | Muộn hơn 11 tiếng | Khoảng 22h tối | Khoảng 6h sáng hôm sau |
Giờ cụ thể từng ngày do ban tổ chức công bố tối hôm trước, nên đây chỉ là mốc ước lượng. Úc mở rộng là giải dễ xem nhất với khán giả Việt Nam, vì phần lớn trận nằm trong giờ ban ngày.
Ai muốn đọc sâu hơn có thể tìm các tài liệu và nơi đã thành kinh điển: Bảo tàng Quần vợt Wimbledon ngay trong khuôn viên All England Club; Đại sảnh Danh vọng Quần vợt Quốc tế ở Newport, Mỹ, đặt tại chính nơi diễn ra giải vô địch Mỹ đầu tiên năm 1881; cuốn tự truyện Open của Andre Agassi; và cuốn sách nhà văn John McPhee viết năm 1969, kể lại trận bán kết Mỹ mở rộng 1968 giữa Arthur Ashe và Clark Graebner. Mỗi giải còn có trang chính thức lưu kết quả các đời vô địch, tra rất tiện khi cần kiểm một con số.
Câu hỏi thường gặp
Bốn giải Grand Slam tennis là những giải nào?
Đó là Úc mở rộng (Melbourne, sân cứng, tháng 1), Roland Garros (Paris, đất nện, cuối tháng 5 – đầu tháng 6), Wimbledon (London, sân cỏ, cuối tháng 6 – tháng 7) và Mỹ mở rộng (New York, sân cứng, cuối tháng 8 – tháng 9). Cả bốn đều có nhánh đơn 128 tay vợt và nhà vô địch nhận 2.000 điểm.
Giải Grand Slam nào lâu đời nhất?
Wimbledon, tổ chức lần đầu năm 1877. Tiếp theo là giải vô địch Mỹ năm 1881, giải vô địch Pháp năm 1891 (chỉ mở cho người nước ngoài từ 1925) và giải vô địch Australasia năm 1905, tiền thân của Úc mở rộng.
Vì sao gọi là Grand Slam?
Chữ này mượn từ bài bridge, nghĩa là ăn trọn mọi nước. Nhà báo John Kieran dùng nó cho tennis năm 1933, khi Jack Crawford đứng trước cơ hội thắng cả bốn giải lớn trong một năm. Từ đó chữ này chỉ cả bốn giải lẫn thành tích thắng trọn bốn giải.
Grand Slam có thuộc ATP và WTA không?
Không. Mỗi giải do liên đoàn quần vợt nước chủ nhà hoặc câu lạc bộ sở hữu, phối hợp với ITF. ATP và WTA chỉ công nhận điểm xếp hạng cho các giải này, nên Grand Slam giữ được luật riêng như đánh năm set ở đơn nam.
Vì sao nam đánh năm set còn nữ đánh ba set ở Grand Slam?
Đây là truyền thống từ thời giải còn nghiệp dư, các giải giữ đến nay và đã nhiều lần được đem ra tranh luận. Từ năm 2022, cả hai nhánh đều dùng loạt tiebreak 10 điểm khi set quyết định hoà 6–6.
Việt Nam đã có ai vô địch Grand Slam chưa?
Ở nội dung trẻ thì có. Lý Hoàng Nam vô địch đôi nam trẻ Wimbledon 2015 cùng tay vợt Ấn Độ Sumit Nagal. Ở nội dung chuyên nghiệp dành cho người lớn, Việt Nam chưa có danh hiệu Grand Slam nào.