Tennis đếm điểm theo dãy 0 (love), 15, 30, 40 rồi thắng ván; muốn thắng ván phải hơn đối thủ ít nhất hai điểm, nên khi hòa 40–40 (deuce) trận đấu cứ kéo dài cho tới khi một bên dẫn hai điểm liên tiếp. Không ai biết chắc vì sao lại là 15, 30, 40: giả thuyết phổ biến nhất cho rằng cách đếm này sinh ra từ mặt đồng hồ ở Pháp thời trung cổ, sau đó 45 bị đọc gọn thành 40. Cái hay là dù nguồn gốc mù mờ, luật đếm lại cực kỳ chặt và hợp lý khi đã hiểu cấu trúc ba tầng: điểm, ván, set.
Ba tầng của một trận tennis: điểm, ván, set
Người mới xem tennis hay rối vì bảng điểm có tới ba loại con số. Thực ra mọi thứ xếp chồng lên nhau rất gọn:
- Điểm: đơn vị nhỏ nhất, thắng một pha bóng là được một điểm.
- Ván: gom điểm lại. Thắng 4 điểm và hơn đối thủ 2 điểm là thắng một ván. Suốt một ván, chỉ một người giao bóng.
- Set: gom ván lại. Thắng 6 ván và hơn đối thủ 2 ván là thắng set. Nếu hòa 6–6, hầu hết giải đấu hiện nay đánh loạt tiebreak để phân định.
- Trận: thắng 2 trong 3 set (phần lớn giải đấu) hoặc 3 trong 5 set (đơn nam ở bốn giải Grand Slam).
Hệ đếm này có một đặc điểm ít ai để ý: người thắng nhiều điểm hơn chưa chắc thắng trận. Một tay vợt có thể thắng ván của mình dễ dàng, thua các ván của đối thủ sát nút, và cuối trận tổng điểm vẫn cao hơn nhưng lại thua. Chính cấu trúc nhiều tầng khiến những điểm "đúng lúc" như điểm bẻ giao bóng hay điểm set có giá trị lớn hơn hẳn điểm bình thường.
Đếm điểm trong một ván: love, 15, 30, 40
| Số điểm đã thắng | Cách gọi | Ghi chú |
|---|---|---|
| 0 | Love | Không gọi là "zero" |
| 1 | 15 (fifteen) | |
| 2 | 30 (thirty) | |
| 3 | 40 (forty) | |
| 3–3 | Deuce | Hòa từ 40–40 trở đi |
| Dẫn 1 sau deuce | Advantage (lợi thế) | Thắng thêm một điểm là thắng ván |
Quy ước đọc điểm: điểm của người giao bóng luôn đọc trước. Nếu người giao bóng thua hai điểm đầu, trọng tài đọc "love–30" chứ không phải "30–love". Khi hai bên bằng điểm dưới mức 40, người ta đọc kèm chữ "all": 15–all, 30–all. Lên tới 40–40 thì gọi là deuce.
Sau deuce, ai thắng điểm kế tiếp được "advantage". Trọng tài sẽ đọc "advantage" kèm tên người đó. Người có advantage thắng thêm một điểm là xong ván; nếu thua, điểm trở về deuce. Ván đấu có thể quay vòng deuce – advantage hàng chục lần. Những ván kéo dài cả chục phút trên sân chuyên nghiệp phần lớn đều mắc kẹt ở vòng lặp này.
Các điểm có tên riêng
- Điểm ván: chỉ cần thắng điểm này là thắng ván.
- Điểm bẻ giao bóng (break point): người đỡ giao bóng đang cách việc thắng ván của đối thủ một điểm. Ở 30–40 hay "advantage người đỡ giao bóng" là break point.
- Điểm set (set point) và điểm trận (match point): thắng điểm này là thắng set, thắng trận.
- Thắng trắng ván: thắng ván mà đối thủ không có điểm nào.
Vì sao lại là 15, 30, 40: các giả thuyết
Không có văn bản nào ghi lại "người phát minh" cách đếm này. Điều chắc chắn là nó có trước tennis hiện đại nhiều thế kỷ. Tennis sân cỏ mà ta biết hôm nay được Walter Clopton Wingfield, một sĩ quan người Anh, đăng ký bản quyền năm 1874; giải Wimbledon đầu tiên năm 1877 đã dùng cách đếm thừa hưởng từ môn real tennis (tennis trong nhà) và tổ tiên xa hơn là jeu de paume của Pháp, môn đánh bóng bằng lòng bàn tay rồi bằng vợt. Các văn bản Pháp từ thế kỷ 15 đã nhắc tới việc đếm theo bậc 15.
Giả thuyết mặt đồng hồ
Phổ biến nhất: điểm được đánh dấu bằng kim trên một mặt đồng hồ, mỗi điểm dịch một phần tư vòng, tức 15, 30, 45 rồi tới 60 là hết ván. Về sau 45 bị đọc gọn thành 40 cho dễ nói (trong tiếng Pháp "quarante-cinq" dài hơn hẳn "quarante"). Giả thuyết này giải thích được con số 15 và 30, nhưng có một điểm yếu: đồng hồ có kim phút chưa phổ biến ở thời jeu de paume thịnh hành, nên nhiều nhà nghiên cứu xem nó là cách giải thích đẹp hơn là chứng cứ.
Giả thuyết bước chân trên sân jeu de paume
Một giả thuyết khác: người thắng điểm được bước lên gần lưới 15 bộ (feet), lần thứ hai thêm 15 bộ, lần thứ ba chỉ còn chỗ cho 10 bộ, thành 40. Thuyết này thú vị nhưng cũng chưa có tư liệu gốc chứng minh.
Chữ "love" và "deuce"
"Deuce" được cho là đi từ tiếng Pháp à deux (cần thêm hai điểm), giả thuyết này khá thuyết phục vì đúng với luật. Còn "love" thì mơ hồ hơn: có người bảo từ chữ l'œuf (quả trứng, giống số 0), có người bảo từ thành ngữ tiếng Anh "chơi vì yêu", tức chơi mà chẳng được gì. Cả hai đều chỉ là giả thuyết; các nhà ngôn ngữ học thường nghiêng về cách hiểu thứ hai, nhưng chưa có kết luận dứt khoát.
Đếm ván và đếm set
Lên tới tầng ván thì cách đếm trở về số tự nhiên: 1–0, 2–1, 5–3… Người thắng 6 ván trước và hơn 2 ván thì thắng set. Nếu tới 5–5, phải thắng 7–5. Nếu tới 6–6, đa số giải đấu đánh tiebreak, người thắng tiebreak được ghi 7–6.
Người giao bóng đổi sau mỗi ván. Hai tay vợt đổi sân sau các ván lẻ: sau ván 1, ván 3, ván 5… của mỗi set. Lý do là để chia đều lợi thế gió, nắng, mặt sân. Sau ván đầu tiên của mỗi set không có nghỉ ngồi; các lần đổi sân còn lại được ngồi tối đa 90 giây, cuối set được 120 giây.
Vì người giao bóng có lợi thế lớn ở tennis chuyên nghiệp, thứ quyết định set thường là số lần bẻ giao bóng. Set 6–4 nghĩa là thường chỉ có đúng một lần bẻ giao bóng. Set 6–3 có thể là một lần, có thể là hai. Đọc bảng điểm theo kiểu "ai bẻ được ai" là cách người xem lâu năm hiểu trận đấu nhanh nhất.
Các biến thể cách tính điểm đang dùng
| Biến thể | Khác gì | Dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Đếm truyền thống (có advantage) | Phải hơn 2 điểm sau deuce | Đơn chuyên nghiệp, Grand Slam |
| No-ad (không advantage) | Tới deuce chỉ đánh một điểm quyết định, người đỡ giao bóng chọn ô đỡ | Đôi trên ATP/WTA Tour, nhiều giải phong trào |
| Match tiebreak (tiebreak 10 điểm) | Thay set thứ ba bằng một loạt tiebreak tới 10 điểm, hơn 2 | Đôi ATP/WTA Tour, đôi nam nữ nhiều giải |
| Set ngắn (tới 4 ván) | Thắng 4 ván là thắng set | Giải trẻ, giải biểu diễn, một số thử nghiệm |
Đôi trên các tour chuyên nghiệp đã chuyển sang no-ad và match tiebreak từ giữa thập niên 2000 để trận ngắn gọn, dễ xếp lịch truyền hình. Ở giải phong trào Việt Nam, kiểu no-ad cũng rất phổ biến vì sân thuê theo giờ.
Đọc một bảng điểm truyền hình
Bảng điểm truyền hình thường có dạng như sau (giả định):
- Dòng trên: tay vợt A — 6 — 3 — 2 — 30
- Dòng dưới: tay vợt B — 4 — 6 — 4 — 40
Cách đọc: A thắng set 1 tỉ số 6–4, B thắng set 2 tỉ số 6–3; set 3 đang 4–2 nghiêng về B; trong ván hiện tại B dẫn 40–30. Dấu chấm nhỏ hoặc biểu tượng quả bóng cạnh tên cho biết ai đang giao bóng. Nếu B đang đỡ giao bóng thì 30–40 là break point, và nếu B thắng thì set 3 lên 5–2, gần như đóng lại.
Khi set kết thúc bằng tiebreak, bảng điểm thường ghi thêm số nhỏ: 7–6(5) nghĩa là người thua tiebreak được 5 điểm, tức tiebreak kết thúc 7–5.
Góc nhìn hôm nay: hiểu điểm để xem và chơi hay hơn
Cách đếm kỳ quặc này tồn tại hơn một thế kỷ trong tennis hiện đại không phải vì bảo thủ. Nó tạo ra những "điểm nặng" mà các môn đếm điểm liên tục không có. Một pha ở 30–40 trong ván 5–5 set cuối nặng hơn rất nhiều so với pha ở 15–0 đầu trận, và chính điều đó làm tennis căng thẳng tới phút chót. Người ta hay nói tennis là môn mà bạn có thể bị dẫn rất xa vẫn lật ngược, vì không có đồng hồ đếm ngược, chỉ có điểm cuối cùng.
Với người chơi phong trào, mẹo đơn giản nhất là tập đọc điểm thành tiếng trước mỗi quả giao, điểm người giao trước. Vừa tránh cãi nhau, vừa giúp mình ý thức được điểm nào đang quan trọng. Nếu muốn tìm hiểu sâu về nguồn gốc, các tài liệu về real tennis và jeu de paume (môn vẫn còn được chơi ở vài sân cổ tại Anh, Pháp, Úc, Mỹ) là nơi hay nhất để bắt đầu; Bảo tàng Wimbledon ở London cũng trưng bày nhiều hiện vật về giai đoạn chuyển từ tennis trong nhà ra sân cỏ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tennis tính điểm 15, 30, 40 mà không phải 1, 2, 3?
Cách đếm này thừa hưởng từ môn jeu de paume ở Pháp thời trung cổ, không có ghi chép chắc chắn về nguồn gốc. Giả thuyết phổ biến nhất là điểm được đánh dấu trên mặt đồng hồ theo bậc 15, 30, 45, sau đó 45 bị đọc gọn thành 40. Đây vẫn là giả thuyết, chưa có tư liệu gốc khẳng định.
Deuce trong tennis là gì?
Deuce là khi hai bên hòa 40–40 trong một ván. Từ đó, ai thắng điểm kế tiếp được advantage, thắng thêm một điểm nữa là thắng ván; nếu thua thì quay về deuce. Ván đấu kéo dài cho tới khi một bên hơn đúng hai điểm.
Love trong tennis nghĩa là gì?
Love nghĩa là 0 điểm. Nguồn gốc chữ này chưa thống nhất: có người cho là từ chữ Pháp l'œuf (quả trứng, hình số 0), có người cho là từ ý "chơi vì yêu", không được gì. Thắng ván mà đối thủ không có điểm nào gọi là thắng trắng ván.
Một set tennis có bao nhiêu ván?
Thắng 6 ván và hơn đối thủ ít nhất 2 ván là thắng set, nên set có thể kết thúc 6–0 tới 7–5. Nếu hòa 6–6, hầu hết giải đấu đánh tiebreak và set ghi 7–6. Số ván tối thiểu của một set là 6, tối đa (khi có tiebreak) là 13.
Người giao bóng đọc điểm thế nào?
Điểm của người giao bóng luôn được đọc trước. Ví dụ người giao bóng thua hai điểm đầu thì đọc "love–30". Khi bằng điểm dưới 40 thì đọc "15–all", "30–all", còn 40–40 gọi là deuce.
Đánh đôi có tính điểm khác đánh đơn không?
Về nguyên tắc giống nhau, nhưng đôi trên ATP và WTA Tour dùng kiểu no-ad: tới deuce chỉ đánh một điểm quyết định. Set thứ ba thường được thay bằng match tiebreak tới 10 điểm. Ở bốn giải Grand Slam, thể thức đôi có quy định riêng theo từng giải.