Tennis có ba loại mặt sân chính: sân cứng (nền bê tông hoặc nhựa đường phủ lớp acrylic), sân đất nện (đất sét hoặc gạch nghiền) và sân cỏ. Sân cỏ cho bóng nảy thấp và đi nhanh, đất nện làm bóng chậm lại và nảy cao, còn sân cứng nằm ở khoảng giữa và phổ biến nhất thế giới. Mỗi mặt sân thưởng cho một kiểu chơi khác nhau, vì thế có những tay vợt gần như bất khả chiến bại trên mặt sân này nhưng lại chật vật trên mặt sân khác.
Vì sao mặt sân quan trọng đến vậy
Khi quả bóng chạm đất, hai thứ xảy ra cùng lúc: bóng mất một phần tốc độ do ma sát, và bật lên với một góc nhất định. Mặt sân càng "bám" thì bóng càng mất nhiều tốc độ ngang và nảy càng cao; mặt sân càng trơn thì bóng trượt đi, giữ tốc độ và nảy thấp. Chỉ khác biệt vài phần trăm ở mỗi cú chạm đã đủ thay đổi thời gian phản ứng của người đỡ bóng.
Liên đoàn Quần vợt Quốc tế (ITF) có hẳn một hệ thống đo gọi là Court Pace Rating, chia mặt sân thành năm nhóm từ chậm tới nhanh. Nhờ vậy, "sân nhanh" hay "sân chậm" không còn là cảm giác của tay vợt mà là con số đo được. Cùng là sân cứng, có giải làm nhanh, có giải làm chậm, tùy lớp phủ và độ nhám mà ban tổ chức chọn.
So sánh nhanh ba mặt sân
| Tiêu chí | Sân cứng | Sân đất nện | Sân cỏ |
|---|---|---|---|
| Cấu tạo | Bê tông hoặc nhựa đường, phủ nhiều lớp acrylic pha cát | Đất sét hoặc gạch nghiền trên nền đá, sỏi | Cỏ tự nhiên cắt rất ngắn trên nền đất nén |
| Tốc độ bóng | Trung bình, tùy lớp phủ | Chậm | Nhanh |
| Độ nảy | Đều, dễ đoán | Cao, nhất là với bóng xoáy lên | Thấp, đôi khi lệch |
| Kiểu chơi có lợi | Toàn diện, giao bóng mạnh | Phòng thủ bền bỉ, bóng xoáy nặng | Giao bóng, lên lưới, cú cắt thấp |
| Bảo dưỡng | Ít, phủ lại sau vài năm | Tưới nước, lăn, quét vạch hằng ngày | Rất tốn công: cắt, tưới, lăn, phục hồi cỏ |
| Grand Slam | Úc mở rộng, Mỹ mở rộng | Roland Garros | Wimbledon |
Sân cứng: mặt sân của số đông
Phần lớn sân tennis ở Việt Nam, từ khu tập thể, trường học tới khách sạn, là sân cứng. Lý do đơn giản: xây một lần dùng nhiều năm, chịu được mưa nắng nhiệt đới, không cần đội bảo dưỡng hằng ngày. Cấu tạo thường gồm nền bê tông hoặc nhựa đường, rồi nhiều lớp sơn acrylic pha hạt cát. Lượng cát quyết định độ nhám, tức quyết định sân nhanh hay chậm.
Ở cấp chuyên nghiệp, hai giải Grand Slam dùng sân cứng. Mỹ mở rộng chơi trên sân cứng từ năm 1978, sau giai đoạn ngắn dùng đất nện (1975–1977) và trước đó là cỏ. Úc mở rộng chuyển từ cỏ sang sân cứng năm 1988. Các thương hiệu lớp phủ đã thay đổi qua nhiều đời; mỗi lần đổi, tay vợt lại bàn tán sân "nhanh lên" hay "chậm đi".
Nhược điểm của sân cứng là cứng. Mỗi bước dừng, bước đổi hướng dội thẳng lên cổ chân, đầu gối, hông. Nhiều tay vợt lớn tuổi phải giảm số giải trên sân cứng chính vì chuyện này. Người chơi phong trào nên chú ý giày có đế đệm tốt và không chơi liên tục quá lâu trên sân cứng khi mới tập.
Sân đất nện: nơi kiên nhẫn được trả công
Sân đất nện kiểu châu Âu có màu đỏ cam đặc trưng, lớp mặt là gạch nghiền mịn trải trên nhiều lớp đá dăm và sỏi thoát nước. Ở Mỹ còn có loại đất nện xanh (thường gọi theo tên thương mại Har-Tru), làm từ đá nghiền, cứng và nhanh hơn một chút so với đất đỏ.
Trên đất nện, bóng bám mặt sân, chậm lại và nảy cao. Cú giao bóng mạnh mất bớt uy lực, cú đánh thắng trực tiếp khó hơn, nên các pha bóng dài hơn hẳn. Người thắng thường là người kiên nhẫn, di chuyển bền và đánh được bóng xoáy lên nặng, đẩy đối thủ ra xa vạch cuối. Kỹ năng đặc trưng là trượt chân: tay vợt trượt tới bóng rồi đánh trong lúc đang trượt, điều mà trên sân cứng rất dễ gây chấn thương.
Roland Garros ở Paris là giải Grand Slam duy nhất trên đất nện. Rafael Nadal đã vô địch đơn nam ở đây 14 lần, một kỷ lục mà giới tennis thường xem là khó lặp lại nhất trong lịch sử môn này. Mùa đất nện châu Âu kéo dài từ khoảng tháng 4 tới đầu tháng 6, với các giải lớn ở Monte Carlo, Madrid, Rome trước khi tới Paris.
Đất nện còn có một lợi thế mà các mặt sân khác không có: bóng để lại vết. Khi có tranh cãi bóng trong hay ngoài, trọng tài có thể xuống kiểm tra vết bóng trên mặt sân. Đây cũng là lý do giải trên đất nện chậm áp dụng hệ thống camera so với sân cứng và sân cỏ.
Sân cỏ: mặt sân cổ nhất, mùa ngắn nhất
Tennis hiện đại sinh ra trên sân cỏ ở Anh cuối thế kỷ 19, và tên gọi chính thức của môn này ban đầu là lawn tennis, tennis sân cỏ. Ngày nay sân cỏ lại hiếm nhất: mùa sân cỏ chuyên nghiệp chỉ kéo dài vài tuần giữa Roland Garros và Wimbledon, được nới thêm một tuần từ năm 2015.
Wimbledon dùng cỏ lúa mạch đen lâu năm (perennial ryegrass) từ năm 2001, cắt ngắn khoảng 8 mm trong thời gian thi đấu. Việc đổi giống cỏ cùng với nền đất nén chặt hơn khiến bóng nảy cao và đều hơn trước, làm sân cỏ Wimbledon chậm hơn thời thập niên 1990. Đây là một phần lý do lối giao bóng rồi lên lưới gần như biến mất ở giải này.
Trên cỏ, bóng trượt đi và nảy thấp. Cú cắt (slice) giữ bóng sát mặt sân, buộc đối thủ phải khom người đánh lên. Giao bóng mạnh trở nên cực kỳ lợi hại. Bước chân cũng khó hơn: cỏ trơn, nhất là những ngày đầu giải khi cỏ còn tươi, và vùng cuối sân mòn trơ đất vào tuần thứ hai.
Những mặt sân khác
- Cỏ nhân tạo rắc cát: phổ biến ở câu lạc bộ châu Âu và Úc, êm chân, thoát nước nhanh, bóng đi khá chậm và nảy thấp.
- Thảm trong nhà: từng được dùng nhiều ở các giải trong nhà, đặc biệt nhanh. Các tour chuyên nghiệp đã bỏ thảm khỏi lịch thi đấu từ cuối thập niên 2000.
- Sân cứng trong nhà: không gió, không nắng, ánh sáng ổn định, thường nhanh hơn sân cứng ngoài trời. ATP Finals cuối mùa thi đấu trên loại sân này.
Mặt sân và các tay vợt huyền thoại
Lịch sử tennis có thể kể bằng chuyện mặt sân. Björn Borg nổi tiếng vì vô địch cả Roland Garros lẫn Wimbledon nhiều năm liền, trong giai đoạn hai mặt sân này còn khác nhau rất xa, và nghỉ chỉ vài tuần giữa hai giải. Pete Sampras vô địch Wimbledon 7 lần nhưng chưa từng thắng Roland Garros, lần sâu nhất là bán kết năm 1996. Roger Federer có 8 danh hiệu Wimbledon. Novak Djokovic là tay vợt nam đầu tiên trong kỷ nguyên mở vô địch mỗi giải Grand Slam ít nhất ba lần, nhờ chơi gần như đồng đều trên mọi mặt sân.
Ngày nay, khi tốc độ các mặt sân xích lại gần nhau hơn so với vài chục năm trước, kiểu "chuyên gia một mặt sân" đã hiếm dần. Nhưng chênh lệch vẫn đủ lớn để các bình luận viên vẫn dự đoán theo mặt sân mỗi mùa.
Góc nhìn hôm nay: chọn mặt sân khi chơi phong trào
Người chơi ở Việt Nam chủ yếu tiếp xúc với sân cứng. Một số câu lạc bộ có sân đất nện; nếu có dịp, nên chơi thử vài buổi. Đất nện dạy bạn kiên nhẫn, buộc bạn xây dựng pha bóng thay vì đánh liều, và êm chân hơn hẳn. Khi chuyển sân, nhớ đổi giày: giày sân đất nện có đế gân xương cá dày để bám và nhả đất, giày sân cứng có đế bền chịu mài mòn.
Muốn cảm nhận khác biệt mà không cần ra nước ngoài, cách hay là xem lại cùng một tay vợt thi đấu ở Roland Garros và Wimbledon cùng năm. Để ý vị trí đứng đỡ giao bóng, độ dài trung bình của pha bóng và số lần lên lưới. Chỉ sau vài trận, bạn sẽ thấy mặt sân thay đổi cả cách tư duy chứ không riêng gì tốc độ bóng.
Câu hỏi thường gặp
Sân tennis có mấy loại mặt sân?
Có ba loại chính: sân cứng, sân đất nện và sân cỏ. Ngoài ra còn có cỏ nhân tạo rắc cát, sân cứng trong nhà và thảm, nhưng thảm đã bị các tour chuyên nghiệp bỏ. Bốn giải Grand Slam dùng đủ ba mặt sân chính.
Mặt sân tennis nào nhanh nhất?
Sân cỏ thường nhanh nhất vì bóng trượt đi, giữ tốc độ và nảy thấp. Sân đất nện chậm nhất. Tuy vậy tốc độ còn phụ thuộc cách làm sân: có sân cứng nhanh ngang sân cỏ, và sân cỏ Wimbledon ngày nay chậm hơn thời thập niên 1990.
Vì sao Nadal giỏi đất nện đến vậy?
Đất nện làm bóng chậm và nảy cao, rất hợp với cú thuận tay xoáy lên cực nặng của Nadal, khiến bóng bật vọt qua tầm vai đối thủ. Thêm vào đó là khả năng di chuyển, trượt chân và sức bền phòng thủ. Anh vô địch Roland Garros 14 lần.
Sân cỏ Wimbledon là cỏ gì?
Từ năm 2001, Wimbledon dùng cỏ lúa mạch đen lâu năm (perennial ryegrass), cắt khoảng 8 mm khi thi đấu. Giống cỏ này bền hơn khi bị giẫm và giúp bóng nảy đều hơn. Sân được chăm sóc gần như quanh năm cho vài tuần thi đấu.
Người mới nên tập trên sân nào?
Sân cứng là lựa chọn thực tế ở Việt Nam vì phổ biến và độ nảy dễ đoán. Nếu có điều kiện, chơi thêm trên đất nện giúp đỡ đau khớp và rèn sự kiên nhẫn. Quan trọng là dùng đúng loại giày cho từng mặt sân.