Khuỷu tay tennis là tình trạng đau ở mặt ngoài khuỷu tay, nơi nhóm gân duỗi cổ tay bám vào lồi cầu ngoài xương cánh tay. Nguyên nhân chính là gân bị dùng lặp đi lặp lại quá sức chịu đựng, đặc biệt khi đánh trái tay một tay sai thời điểm, cầm vợt quá chặt hoặc dùng vợt, dây không hợp. Phần lớn trường hợp tự khỏi trong vòng một năm nếu biết giảm tải và tập phục hồi đúng cách.
Khuỷu tay tennis là gì, gọi đúng tên thế nào
Tên y khoa là bệnh lý điểm bám gân lồi cầu ngoài (lateral epicondylopathy). Trước đây người ta quen gọi "viêm lồi cầu ngoài", nhưng khi soi mô gân dưới kính hiển vi, các nhà nghiên cứu thường thấy rất ít tế bào viêm. Thứ họ thấy là sợi collagen bị rối, mạch máu mới mọc lộn xộn, tức là gân đang thoái hoá và tự sửa chữa không kịp. Vì vậy nhiều tài liệu hiện nay dùng chữ "bệnh lý gân" (tendinopathy) thay cho "viêm gân".
Gân bị ảnh hưởng nhiều nhất là gân cơ duỗi cổ tay quay ngắn (ECRB). Cơ này giữ cổ tay ở tư thế hơi ngửa mỗi khi bàn tay nắm chặt. Mỗi cú đánh trái tay, mỗi lần siết cán vợt lúc bóng chạm mặt dây, gân này lại chịu một cú giật.
Chữ "tennis" trong tên gọi có từ thế kỷ 19. Năm 1882, bác sĩ người Anh Henry Morris dùng cụm "lawn-tennis arm" trên tạp chí The Lancet, khi môn quần vợt sân cỏ đang thịnh hành ở Anh. Tên gọi dính luôn từ đó.
Không chơi tennis cũng bị
Điều nghe lạ nhưng đúng: phần lớn người bị khuỷu tay tennis không chơi tennis. Các nghiên cứu dịch tễ ước tính khoảng 1–3% người trưởng thành mắc trong một năm, nhiều nhất ở độ tuổi 35–55. Thợ mộc, thợ sơn, đầu bếp thái nhiều, người gõ bàn phím và rê chuột cả ngày đều là đối tượng quen thuộc.
Trong giới chơi vợt, tennis vẫn là môn dính nhiều nhất. Người chơi phong trào trên 35 tuổi, chơi từ ba buổi một tuần trở lên, là nhóm hay gặp. Cầu lông cũng có nhưng ít hơn vì cầu nhẹ, ít rung. Bóng bàn hiếm hơn nữa.
Chấn thương này thường không đến từ một cú đánh. Nó đến từ cả nghìn cú đánh hơi sai, cộng dồn trong vài tuần hoặc vài tháng, rồi một ngày gân không chịu nổi nữa.
Vì sao người chơi vợt hay bị
Trái tay một tay đánh muộn
Đây là thủ phạm kinh điển. Người mới chơi trái tay một tay hay để bóng vào quá sâu, cổ tay gập xuống, khuỷu tay dẫn trước. Khi đó cơ duỗi cổ tay phải gồng hết sức để giữ mặt vợt, và toàn bộ lực va chạm dồn vào điểm bám gân. Người đánh chuẩn thì chạm bóng phía trước cơ thể, cổ tay giữ thẳng, lực đi từ vai và thân người.
Cầm vợt quá chặt
Siết cán liên tục khiến nhóm cơ duỗi không lúc nào được nghỉ. Nhiều huấn luyện viên dạy người học chỉ siết mạnh đúng lúc chạm bóng, còn lại cầm lỏng như cầm một con chim nhỏ.
Vợt, dây và cán không hợp
- Cán quá nhỏ hoặc quá to: cán nhỏ bắt bàn tay siết chặt hơn để giữ vợt khỏi xoay; cán quá to làm cổ tay khó điều khiển.
- Dây căng quá: mặt dây cứng truyền nhiều rung động hơn vào tay.
- Dây polyester cứng: rất được ưa chuộng vì tạo xoáy tốt, nhưng cứng hơn nhiều so với dây nylon nhiều sợi (multifilament) hay dây ruột bò. Người có tiền sử đau khuỷu tay thường được khuyên đổi sang dây mềm.
- Vợt quá nhẹ và cứng: vợt nhẹ dễ bị bóng "đẩy" lại, rung nhiều hơn. Vợt hơi nặng và đầu vợt to hơn thì ổn định hơn khi bóng chạm lệch tâm.
- Bóng cũ, bóng ướt: bóng mất hơi hoặc ngấm nước nặng hơn, tay phải đỡ nhiều lực hơn.
Tăng tải đột ngột
Từ hai buổi một tuần lên năm buổi vì sắp có giải, đổi vợt mới rồi đánh liền ba tiếng, hay nghỉ mấy tháng rồi quay lại chơi như cũ. Gân thích nghi chậm hơn cơ rất nhiều, nên tăng tải nhanh là cách ngắn nhất để gân hỏng.
Dấu hiệu nhận biết
- Đau ở mặt ngoài khuỷu tay, có khi lan xuống cẳng tay.
- Ấn vào chỗ u xương nhô ra ở mặt ngoài khuỷu (hoặc ngay dưới đó khoảng một đốt ngón tay) thấy đau chói.
- Đau khi nắm chặt: bắt tay, xách túi, vặn nắp chai, nhấc ấm nước, cầm cốc cà phê.
- Đau khi đánh trái tay hoặc khi giao bóng có xoáy.
- Buổi sáng tay cứng, cử động một lúc mới đỡ.
Bác sĩ thường làm vài phép thử đơn giản: cho người bệnh ngửa cổ tay chống lại lực cản, hoặc duỗi thẳng ngón giữa chống lại lực ấn. Nếu đau ở đúng mặt ngoài khuỷu thì nghiêng nhiều về khuỷu tay tennis. Siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ thường chỉ cần khi điều trị lâu không đỡ, hoặc nghi có tổn thương khác.
Khuỷu tay tennis khác khuỷu tay golf thế nào
| Khuỷu tay tennis | Khuỷu tay golf | |
|---|---|---|
| Vị trí đau | Mặt ngoài khuỷu (phía ngón cái khi ngửa bàn tay) | Mặt trong khuỷu (phía ngón út) |
| Nhóm gân | Gân duỗi cổ tay | Gân gấp cổ tay |
| Động tác gây đau | Ngửa cổ tay, nắm chặt, đánh trái tay | Gập cổ tay, xoay sấp cẳng tay, giao bóng, thuận tay nhiều xoáy |
| Mức độ phổ biến | Gặp nhiều hơn | Ít hơn, khoảng vài lần thấp hơn |
Người chơi tennis vẫn có thể bị khuỷu tay golf, nhất là người giao bóng mạnh và đánh thuận tay quất cổ tay nhiều.
Khi nào cần đi khám ngay
Đau sau một cú ngã hay va chạm, khuỷu sưng to, không duỗi thẳng được tay, tê bì lan xuống ngón tay, hoặc tay yếu hẳn đi. Những dấu hiệu này gợi ý chuyện khác: gãy xương, chèn ép thần kinh, rách gân. Không nên tự xử lý như khuỷu tay tennis.
Điều trị: giảm tải, tập đúng, chờ đủ lâu
Tin tốt là khoảng 80–90% trường hợp khỏi trong vòng một năm dù điều trị cách nào. Tin xấu là "một năm" là khoảng thời gian rất dài với người mê chơi. Mục tiêu điều trị vì vậy là rút ngắn thời gian đau và không để tái phát.
Giảm tải, không phải nghỉ hẳn
Nghỉ hoàn toàn thì gân yếu đi. Cách hợp lý là giảm số buổi, giảm thời gian mỗi buổi, bỏ những cú gây đau (thường là trái tay bạt mạnh), và theo dõi theo "quy tắc đau": trong lúc chơi và sáng hôm sau, mức đau không vượt quá khoảng 3 trên thang 10 thì được tiếp tục. Đau tăng dần qua từng buổi là tín hiệu phải lùi lại.
Bài tập là trung tâm
Bài tập tăng sức chịu tải cho gân là phần có bằng chứng tốt nhất. Hai kiểu hay dùng:
- Co cơ tĩnh (isometric): đặt cẳng tay lên bàn, bàn tay úp, giữ một quả tạ nhẹ hoặc kéo dây chun, cổ tay giữ yên ở tư thế hơi ngửa trong 30–45 giây, lặp lại 4–5 lần. Hợp với giai đoạn đang đau nhiều.
- Co cơ ly tâm (eccentric): dùng tay lành nâng cổ tay lên, rồi để tay đau tự hạ xuống thật chậm trong 3–4 giây. Nổi tiếng nhất là bài "xoắn ngược" với thanh cao su dẻo, được nhóm của Timothy Tyler công bố năm 2010 với kết quả khả quan. Thường làm 3 hiệp 15 lần mỗi ngày, kéo dài 6–12 tuần.
Tập kèm cơ vai và cơ bả vai, vì nhiều người bị đau khuỷu thực chất do vai yếu, buộc cẳng tay làm phần việc lẽ ra của vai.
Băng đai, thuốc và tiêm
- Đai ép cẳng tay (đeo ngay dưới khuỷu): giúp nhiều người bớt đau khi chơi, bằng chứng ở mức trung bình. Dùng như cái nạng tạm, không thay cho bài tập.
- Thuốc giảm đau, chườm lạnh: dùng ngắn ngày cho đỡ khó chịu.
- Tiêm corticoid: giảm đau nhanh trong vài tuần, nhưng các thử nghiệm lớn (như nghiên cứu của Bisset và cộng sự trên BMJ năm 2006, Coombes và cộng sự trên JAMA năm 2013) cho thấy sau một năm, nhóm được tiêm lại có kết quả kém hơn và tái phát nhiều hơn nhóm chỉ tập hoặc chờ. Vì vậy nhiều bác sĩ thể thao hiện rất dè dặt với mũi tiêm này.
- Huyết tương giàu tiểu cầu (PRP), sóng xung kích: kết quả nghiên cứu còn trái chiều, chưa có kết luận chắc chắn.
- Phẫu thuật: chỉ cân nhắc khi điều trị đúng cách từ 6–12 tháng vẫn không đỡ, và chỉ một tỷ lệ nhỏ người bệnh phải đi tới bước này.
Sửa kỹ thuật và dụng cụ để không tái phát
| Yếu tố | Nên làm |
|---|---|
| Trái tay | Chạm bóng trước người, cổ tay thẳng; cân nhắc chuyển sang trái tay hai tay trong giai đoạn hồi phục |
| Lực cầm vợt | Cầm lỏng, chỉ siết lúc chạm bóng |
| Cỡ cán | Nhờ huấn luyện viên hoặc cửa hàng đo; khi phân vân giữa hai cỡ, nhiều người chọn cỡ lớn hơn rồi quấn mỏng |
| Dây | Hạ độ căng khoảng 1–2 kg so với trước; ưu tiên dây mềm nhiều sợi hoặc dây ruột bò |
| Vợt | Tránh vợt quá nhẹ và quá cứng; đầu vợt rộng cho vùng ngọt lớn |
| Bóng | Thay bóng khi đã mất hơi, tránh đánh bóng ướt |
| Lịch tập | Tăng thời lượng từ từ, không quá khoảng 10% mỗi tuần sau khi nghỉ dài |
Bộ giảm rung nhỏ gắn trên dây vợt chủ yếu làm tiếng bóng êm hơn. Nó gần như không giảm lực truyền vào tay, nên đừng trông vào nó để chữa khuỷu tay.
Làm gì tiếp nếu đang bị
Nếu cơn đau mới xuất hiện dưới hai tuần: giảm cường độ chơi, bắt đầu bài co cơ tĩnh, xem lại vợt và dây. Nếu đã kéo dài hơn sáu tuần mà không đỡ, nên gặp bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp, y học thể thao hoặc phục hồi chức năng ở bệnh viện tỉnh, thành phố. Mang theo cây vợt đang dùng, kể rõ số buổi chơi mỗi tuần và thời điểm bắt đầu đau, bác sĩ và kỹ thuật viên sẽ đánh giá dễ hơn.
Một buổi đánh với huấn luyện viên để quay chậm cú trái tay bằng điện thoại cũng rất đáng tiền. Nhiều người chỉ nhìn lại đoạn quay là hiểu vì sao tay mình đau.
Câu hỏi thường gặp
Khuỷu tay tennis bao lâu thì khỏi?
Phần lớn khỏi trong khoảng 6 tháng đến 1 năm. Nếu giảm tải sớm và tập phục hồi đều đặn, nhiều người thấy đỡ rõ sau 6–12 tuần. Tái phát hay gặp nếu quay lại chơi cường độ cũ mà không sửa kỹ thuật và dụng cụ.
Bị khuỷu tay tennis có nên nghỉ chơi hẳn không?
Thường không cần nghỉ hẳn. Nên giảm số buổi, bỏ các cú gây đau và giữ mức đau dưới khoảng 3/10 trong lúc chơi lẫn sáng hôm sau. Nghỉ hoàn toàn quá lâu làm gân yếu đi và dễ đau lại khi quay về sân.
Có nên tiêm corticoid khi bị khuỷu tay tennis?
Mũi tiêm giảm đau nhanh trong ngắn hạn nhưng các thử nghiệm lớn cho thấy kết quả sau một năm kém hơn và tái phát nhiều hơn so với tập luyện. Đây là quyết định cần bàn kỹ với bác sĩ, không nên xem là lựa chọn đầu tiên.
Đeo đai khuỷu tay tennis có tác dụng không?
Đai ép cẳng tay giúp một số người bớt đau khi chơi. Nó chỉ là biện pháp hỗ trợ tạm thời, không chữa được gân. Bài tập tăng sức chịu tải mới là phần điều trị chính.
Đánh trái tay hai tay có tránh được khuỷu tay tennis?
Trái tay hai tay chia lực cho cả hai tay và giữ cổ tay ổn định hơn, nên người chơi kiểu này ít bị hơn. Tuy vậy, nguyên nhân thường là tổng hợp: lực cầm, dụng cụ, khối lượng tập. Đổi kiểu trái tay mà không sửa các yếu tố còn lại thì vẫn có thể bị.