Nghi thức trước giao bóng là chuỗi động tác cố định mà tay vợt làm trước mỗi cú giao: nảy bóng một số lần nhất định, chỉnh dây vợt, hít thở, nhìn về một điểm rồi mới tung bóng. Nó tồn tại vì giao bóng là cú đánh duy nhất người chơi tự quyết thời điểm bắt đầu, nên cũng là cú dễ bị suy nghĩ xen vào nhất. Một quy trình quen thuộc giúp đầu óc gác lại điểm vừa qua, chọn xong kế hoạch và để cơ thể thực hiện như đã tập.
Vì sao giao bóng cần nghi thức riêng
Phần lớn cú đánh trong thể thao vợt là phản ứng: bóng tới, mình đáp lại trong chưa đầy một giây, không có thời gian để nghĩ. Giao bóng thì ngược lại. Người giao đứng yên, cầm bóng trong tay, có vài giây trống trước mặt. Đó là khoảng hở để mọi thứ ùa vào: tiếc nuối điểm vừa mất, lo về tỉ số, để ý khán giả, tự nhắc kỹ thuật.
Giới tâm lý thể thao gọi những kỹ năng kiểu này là kỹ năng "tự khởi động", giống ném phạt bóng rổ hay gạt bóng trong golf. Các nghiên cứu về quy trình trước khi thực hiện (pre-performance routine) ở những môn ấy nhìn chung cho thấy người có quy trình ổn định thì kết quả cũng ổn định hơn, nhất là khi bị áp lực. Thể thao vợt không ngoại lệ.
Những nghi thức nổi tiếng trên sân chuyên nghiệp
- Rafael Nadal: nổi tiếng với chuỗi động tác chỉnh quần, chạm vai, vuốt tóc trước mỗi cú giao, xếp chai nước thẳng hàng ở ghế, bước qua vạch sân mà không giẫm lên. Trong tự truyện Rafa (2011), anh giải thích đại ý rằng những thói quen ấy giúp anh sắp xếp mọi thứ xung quanh cho trật tự để đầu óc yên ổn mà thi đấu.
- Novak Djokovic: nảy bóng nhiều lần trước khi giao, có lúc trên chục lần ở điểm căng thẳng. Đó là cách anh kéo nhịp chậm lại.
- Maria Sharapova: giữa các điểm thường quay lưng về phía lưới, đi về sát phông nền, chỉnh dây vợt rồi mới quay lại vị trí. Cô tự tạo ra một "khoảng riêng" giữa sân đông người.
- Bóng bàn và cầu lông: nhiều tay vợt lau tay lên mép bàn, thổi nhẹ vào lòng bàn tay, chỉnh lông cầu hay vuốt nhẹ quả cầu trước khi giao. Động tác nhỏ hơn tennis vì nhịp trận nhanh hơn, nhưng vai trò y hệt.
Điều đáng chú ý là không có nghi thức nào "đúng". Của Nadal dài, của nhiều người khác ngắn gọn. Thứ làm nên tác dụng là sự lặp lại, không phải hình thức.
Nghi thức khác mê tín ở chỗ nào
Hai khái niệm này dễ lẫn. Nghi thức là chuỗi động tác có chức năng: làm chậm nhịp, hít thở, lên kế hoạch, kích hoạt tập trung. Mê tín là niềm tin rằng một hành động không liên quan sẽ đem lại may mắn: mặc lại đôi tất của trận thắng hôm trước, không cạo râu suốt giải.
| Nghi thức | Mê tín | |
|---|---|---|
| Mục đích | Đưa cơ thể và đầu óc vào trạng thái sẵn sàng | Cầu may, tránh xui |
| Kiểm soát | Luôn làm được, ở mọi sân | Phụ thuộc đồ vật hay hoàn cảnh bên ngoài |
| Khi bị phá vỡ | Bỏ một bước vẫn giao được bình thường | Dễ gây hoảng: "mất bùa rồi" |
| Nên giữ không | Nên, và nên gọn | Vô hại nếu nhẹ, có hại nếu thành điều kiện để chơi tốt |
Một mẹo nhỏ: nghi thức tốt phải làm được kể cả khi khăn bị mất, nước đổ, trọng tài giục. Nếu thiếu một món đồ là bạn mất bình tĩnh, đó đã là mê tín.
Bốn phần của một nghi thức giao bóng hiệu quả
1. Đóng lại điểm vừa qua
Quay lưng về lưới, đi về vạch cuối, chỉnh dây vợt hay lau tay. Động tác này đánh dấu ranh giới: điểm cũ đã xong. Trong bóng bàn, đi một vòng nhỏ quanh góc bàn cũng có tác dụng tương tự.
2. Hít thở và hạ nhịp
Một hơi thở chậm, thở ra dài. Không cần nhiều. Mục tiêu là đưa nhịp tim từ mức của pha bóng vừa rồi xuống mức đủ ổn để thực hiện cú giao tinh tế.
3. Chọn cú giao và đích đến
Quyết định rõ ràng trước khi vào tư thế: giao vào góc nào, xoáy gì, tốc độ ra sao, và cú tiếp theo định làm gì. Trong bóng bàn và cầu lông, phần này quan trọng vì giao bóng gắn liền với cú thứ ba. Một quyết định mơ hồ kiểu "để xem" thường dẫn tới cú giao lưng chừng.
4. Động tác kích hoạt
Vài lần nảy bóng, một nhịp nhún gối, một ánh nhìn về đích rồi về quả bóng. Đây là "nút bấm" chuyển từ nghĩ sang làm. Từ lúc tung bóng, không còn chỗ cho suy nghĩ mới.
Luật thời gian: nghi thức phải gọn đủ để không bị phạt
Nghi thức dài quá sẽ va vào luật. Mỗi môn có cách quản thời gian riêng:
- Tennis: luật của ITF và các hệ thống chuyên nghiệp cho tối đa 25 giây giữa hai điểm. Từ cuối thập niên 2010, nhiều giải lớn đặt đồng hồ đếm ngược ngay trên sân. Vi phạm lần đầu bị cảnh cáo; tái phạm thì người giao mất một quả giao, người đỡ giao bóng bị phạt điểm. Người giao cũng phải chờ người đỡ sẵn sàng, không được giao "úp".
- Cầu lông: luật BWF yêu cầu cả người giao và người đỡ không được trì hoãn quá mức. Từ khi áp dụng chiều cao giao cầu cố định 1,15 m, động tác giao cũng bị soi kỹ hơn, người giao không nên có những nhịp dừng lạ.
- Bóng bàn: quả bóng phải nằm trên lòng bàn tay mở, tung gần như thẳng đứng cao tối thiểu 16 cm và đánh khi bóng đang rơi, không được che bóng khỏi tầm nhìn người đỡ. Tay vợt chỉ được lau mồ hôi bằng khăn sau mỗi sáu điểm, nên nghi thức thường rất ngắn: chạm mép bàn, thổi lòng bàn tay, nảy bóng một hai lần.
Người chơi phong trào hiếm khi bị bấm giờ, nhưng nên tập nghi thức trong khoảng 15 tới 20 giây. Gọn quá thì không kịp hạ nhịp, dài quá thì đối thủ khó chịu và chính mình cũng dễ nghĩ ngợi.
Tự xây nghi thức cho riêng mình
- Quan sát những gì mình đã làm: quay video vài ván, xem lại xem mình thường làm gì trước khi giao. Nhiều người đã có sẵn nửa quy trình mà không biết.
- Giữ những động tác có chức năng: nảy bóng, hít thở, nhìn đích. Bỏ những cử động lặp vô thức như kéo áo liên tục vì lo lắng.
- Cố định số lần: ví dụ luôn nảy bóng ba lần. Con số cố định giúp động tác chạy như đồng hồ.
- Tập ở mọi buổi: kể cả khi giao bóng để khởi động. Nghi thức chỉ có tác dụng khi nó đã thành phản xạ, không phải thứ chỉ lôi ra lúc 30–40.
- Giữ y hệt ở điểm lớn: thói quen hay gặp là rút ngắn nghi thức khi dẫn điểm và kéo dài khi bị dẫn. Cố giữ nhịp như nhau ở mọi tỉ số.
Nghi thức của người đỡ giao bóng
Người đỡ cũng cần một quy trình: đứng đúng vị trí, nhún nhẹ, chọn trước ý đồ trả bóng (trả sâu vào giữa, chặn về chân, đẩy ngắn) rồi nhìn vào tay tung bóng hoặc tay cầm cầu của đối thủ. Bước nhún chân đúng lúc đối thủ chạm bóng giúp phản xạ nhanh hơn hẳn so với đứng chết.
Góc nhìn hôm nay: một thứ người chơi phong trào học được ngay
Người mới chơi thường nghĩ nghi thức là chuyện của dân chuyên nghiệp. Thật ra đây là thứ rẻ nhất và nhanh nhất để chơi ổn định hơn: không cần thể lực, không cần đổi vợt, chỉ cần lặp lại. Hãy thử trong vài buổi: mỗi lần giao, làm đúng một chuỗi bốn bước như trên, đếm xem tỉ lệ giao bóng một vào sân có tăng lên không.
Muốn xem mẫu, cứ để ý các trận phát lại của Grand Slam, các giải BWF hay giải bóng bàn của WTT: dõi theo một tay vợt trong cả ván, chỉ nhìn họ làm gì giữa hai điểm. Bạn sẽ thấy phần "không có bóng" của trận đấu được chăm chút không kém phần có bóng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tay vợt tennis nảy bóng trước khi giao?
Nảy bóng là động tác kích hoạt trong nghi thức trước giao bóng. Nó giúp hạ nhịp, lấy cảm giác tay và báo cho cơ thể rằng sắp bắt đầu một cú đánh quen thuộc. Số lần nảy thường cố định với mỗi người.
Nghi thức của Nadal là gì?
Rafael Nadal nổi tiếng với chuỗi động tác chỉnh quần, chạm vai, vuốt tóc trước khi giao, xếp chai nước thẳng hàng và tránh giẫm lên vạch sân. Trong tự truyện, anh coi đó là cách sắp xếp mọi thứ cho trật tự để tập trung thi đấu.
Giữa hai điểm tennis được nghỉ bao nhiêu giây?
Theo luật hiện hành của ITF và các hệ thống chuyên nghiệp, tối đa 25 giây giữa hai điểm. Nhiều giải lớn dùng đồng hồ đếm ngược trên sân. Vi phạm lần đầu bị cảnh cáo, tái phạm thì người giao mất một quả giao.
Giao bóng bóng bàn phải tung bóng cao bao nhiêu?
Theo luật bóng bàn, bóng phải được đặt trên lòng bàn tay mở và tung gần như thẳng đứng lên cao ít nhất 16 cm. Người giao chỉ được đánh khi bóng đang rơi xuống và không được che bóng khỏi tầm nhìn đối thủ.
Nghi thức và mê tín khác nhau thế nào?
Nghi thức là chuỗi động tác có chức năng như hít thở, chọn đích, kích hoạt tập trung, và làm được ở mọi hoàn cảnh. Mê tín là tin rằng một vật hay hành động không liên quan sẽ đem lại may mắn. Nghi thức giúp chơi ổn định, còn mê tín dễ gây hoảng khi bị phá vỡ.