Muốn lấy lại tinh thần sau khi thua set, việc đầu tiên là tách cảm xúc khỏi phân tích: dùng quãng nghỉ giữa set để hồi sức và hạ nhịp trước, rồi mới tìm một hai nguyên nhân cụ thể và chọn đúng một thay đổi cho set sau. Thua một set chưa phải thua trận; trong thể thức ba set, bạn vẫn còn hai set để thắng, trong năm set còn ba. Rất nhiều trận chung kết lớn đã lật ngược sau khi một bên mất hai set đầu.
Thua một set thật ra có nghĩa là gì
Bảng điểm tennis xóa trắng số ván khi sang set mới. Cầu lông và bóng bàn cũng vậy: mỗi ván bắt đầu lại từ 0–0. Đây là điểm khác cơ bản so với những môn tính tổng điểm cả trận như bóng rổ. Một set thua 0–6 và một set thua 6–7 có giá trị y hệt nhau trên bảng kết quả.
Về mặt tâm lý, điều đó vừa là tin xấu vừa là tin tốt. Tin xấu: set đã mất thì không lấy lại được, cố nghĩ về nó là vô ích. Tin tốt: dù set trước tệ đến đâu, set mới cho bạn một tờ giấy trắng. Người lấy lại tinh thần tốt là người thật sự tin vào tờ giấy trắng đó.
Những cú lật ngược đi vào sử sách
| Năm | Giải | Diễn biến |
|---|---|---|
| 1984 | Roland Garros, chung kết đơn nam | Ivan Lendl thua John McEnroe hai set đầu rồi thắng ba set liền. Trước đó Lendl đã thua bốn trận chung kết Grand Slam đầu tiên và bị gắn mác "không biết thắng trận lớn" |
| 2020 | Mỹ mở rộng, chung kết đơn nam | Dominic Thiem thua Alexander Zverev hai set đầu, thắng ở loạt tiebreak set năm, giành Grand Slam đầu tiên |
| 2021 | Roland Garros, chung kết đơn nam | Novak Djokovic thua Stefanos Tsitsipas hai set đầu rồi thắng ba set tiếp theo |
Ba trận này có một điểm chung: người lật ngược không thay đổi toàn bộ lối chơi. Họ giữ vững những gì đang tốt, điều chỉnh một vài chi tiết, và quan trọng hơn là không gục xuống tinh thần trong quãng nghỉ giữa hai set. Kết quả trên sân đến sau sự bình tĩnh trong đầu.
Ba phản ứng sai thường gặp
- Đổi hết mọi thứ: thua set đầu, người chơi hoảng và thử cả chục cách khác nhau trong set hai, từ đánh mạnh hơn tới lên lưới liên tục. Kết quả là mất luôn những gì đang làm tốt.
- Không đổi gì: nghĩ rằng "chắc tại xui" và lặp lại đúng kế hoạch đã thua. Có khi kế hoạch đúng nhưng thực hiện kém, có khi kế hoạch sai thật; phải nhìn mới biết.
- Đổ lỗi: tại sân trơn, tại bóng, tại trọng tài, tại bạn đánh đôi. Đổ lỗi cho thứ ngoài tầm kiểm soát là tự trao cho mình lý do để buông.
Quy trình bốn bước trong quãng nghỉ giữa set
Thời gian nghỉ khác nhau theo môn: tennis tối đa 120 giây giữa hai set, cầu lông tối đa 120 giây giữa hai ván, bóng bàn tối đa một phút giữa hai ván. Dù dài hay ngắn, thứ tự xử lý nên giống nhau.
Bước 1: Cơ thể trước, đầu óc sau
Ngồi xuống, uống nước, lau mồ hôi, thở ra chậm vài lần. Khi tim còn đập mạnh và đầu còn nóng, mọi phân tích đều méo. Nhiều tay vợt trùm khăn lên đầu vài giây để tách khỏi khán đài.
Bước 2: Hỏi hai câu, không phải mười câu
- Mình mất điểm chủ yếu bằng cách nào: tự đánh hỏng, hay đối thủ đánh ăn điểm?
- Đối thủ ghi điểm bằng vũ khí nào: giao bóng, thuận tay, bỏ nhỏ, đập cầu, giật xoáy?
Nếu phần lớn điểm mất là do tự đánh hỏng, vấn đề nằm ở mình: chọn cú quá mạo hiểm hoặc thiếu chân. Nếu đối thủ đánh ăn điểm nhiều, cần đổi cách đưa bóng để hạn chế vũ khí của họ.
Bước 3: Chọn một thay đổi duy nhất
Ví dụ trong tennis: "trả giao bóng lùi sâu thêm một bước". Trong cầu lông: "giao ngắn thay vì giao cao sâu vì đối thủ đập rất tốt". Trong bóng bàn: "giao xoáy xuống ngắn vào thuận tay vì họ đang giật trái tay rất chắc". Một thay đổi rõ ràng dễ thực hiện và dễ đánh giá. Nếu sau vài ván không hiệu quả mới tính tiếp.
Bước 4: Đặt mục tiêu cho ba ván đầu set mới
Không đặt mục tiêu "phải thắng set này", vì nó quá xa. Đặt mục tiêu gần: giữ trọn ván giao bóng đầu tiên, hoặc trong cầu lông và bóng bàn là dẫn trước sớm. Những ván đầu set mới có ý nghĩa đặc biệt vì đối thủ vừa thắng set thường hơi lơi lỏng, đây là lúc tốt nhất để lấy lại thế.
Đổi sân cũng là đổi cảm giác
Trong cầu lông và bóng bàn, hai bên đổi sân sau mỗi ván. Ở ván quyết định, cầu lông đổi sân khi một bên chạm 11 điểm, bóng bàn đổi khi một bên chạm 5 điểm. Tennis đổi sân sau các ván lẻ. Những lần đổi sân này mang theo thay đổi thật: hướng gió, ánh đèn, nền khán đài phía sau.
Người thua set đầu nên coi lần đổi sân là cơ hội làm quen lại. Đánh ở sân có gió xuôi thì kiểm soát độ dài cẩn thận hơn; quay mặt về phía đèn chói thì chuẩn bị sẵn cách đỡ cầu cao. Một số tay vợt thua ván đầu cầu lông lại thắng ván hai đơn giản vì đã quen với điều kiện sân phía bên kia.
Đừng tin quá vào "đà"
Bình luận viên hay nói "đà đang thuộc về" người vừa thắng set. Các nghiên cứu thống kê về "đà" trong thể thao cho kết quả lẫn lộn: có tác động ở mức nào đó, nhưng yếu hơn nhiều so với cảm giác của người trong cuộc. Phần lớn những gì ta gọi là đà là chuyện người thua bắt đầu tin rằng mình sẽ thua tiếp, rồi chơi rụt rè, và điều đó tự thành sự thật.
Nói cách khác, đà mạnh nhất ở trong đầu người đang bị dẫn. Biết điều đó đã là một nửa cách chống lại nó.
Khi thật sự bị đối thủ áp đảo
Không phải trận nào cũng lật được. Đôi khi đối thủ đơn giản là mạnh hơn trong ngày. Lúc đó, mục tiêu hợp lý là kéo dài trận, buộc đối thủ phải làm việc nhiều hơn cho từng điểm và học được điều gì đó. Một set thua 4–6 sau khi set đầu thua 1–6 là một tiến bộ thật, dù bảng kết quả vẫn ghi thua.
Sau trận, ghi lại ngắn gọn: set nào thua vì sao, thay đổi nào có tác dụng, thay đổi nào không. Ghi chú này đáng giá hơn mọi lời tự trách.
Góc nhìn hôm nay: luyện "set thứ hai" trong buổi tập
Có một bài tập đơn giản cho nhóm chơi phong trào: chơi tập tính điểm nhưng cho một người bắt đầu set với điểm bị dẫn, ví dụ tennis 0–3, cầu lông 10–15, bóng bàn 4–7. Người bị dẫn tập đúng quy trình bốn bước ở trên trước khi vào điểm đầu tiên. Lặp lại vài tuần, cảm giác bị dẫn sẽ bớt đáng sợ.
Ai muốn xem để học có thể tìm lại toàn trận ba trận chung kết kể trên trên kênh chính thức của các giải. Đừng chỉ xem đoạn tóm tắt; hãy xem kỹ quãng nghỉ giữa set thứ hai và thứ ba để thấy người lật ngược đã ngồi thế nào, làm gì, rồi bước ra sân ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Thua set đầu thì có nên thay đổi lối chơi không?
Nên điều chỉnh, nhưng chỉ một thay đổi rõ ràng dựa trên nguyên nhân thua điểm chính. Đổi toàn bộ lối chơi thường làm mất luôn những gì đang tốt. Nếu thua chủ yếu do tự đánh hỏng, hãy chọn cú đánh an toàn hơn trước khi nghĩ tới đổi chiến thuật.
Giữa hai set tennis được nghỉ bao lâu?
Giữa hai set tennis được nghỉ tối đa 120 giây. Cầu lông cũng cho nghỉ tối đa 120 giây giữa hai ván, còn bóng bàn cho tối đa một phút giữa hai ván. Đây là khoảng thời gian quý để hồi sức và chọn điều chỉnh.
Ai từng thắng Grand Slam sau khi thua hai set đầu ở chung kết?
Một số ví dụ nổi tiếng là Ivan Lendl ở Roland Garros 1984 trước John McEnroe, Dominic Thiem ở Mỹ mở rộng 2020 trước Alexander Zverev và Novak Djokovic ở Roland Garros 2021 trước Stefanos Tsitsipas. Cả ba đều thắng ba set liên tiếp sau khi bị dẫn 0–2.
Đà trong thể thao có thật không?
Các nghiên cứu thống kê cho thấy đà có ảnh hưởng nhưng yếu hơn nhiều so với cảm giác của người chơi và khán giả. Phần lớn tác động của đà nằm ở tâm lý người bị dẫn, khi họ tin mình sẽ thua tiếp và chơi rụt rè hơn.
Làm sao để bình tĩnh lại sau khi thua một ván cầu lông?
Dùng quãng nghỉ giữa ván để uống nước, thở chậm và lau mồ hôi trước khi nghĩ chiến thuật. Sau đó tìm xem mình mất điểm chủ yếu thế nào và chọn một điều chỉnh, ví dụ đổi kiểu giao cầu. Đặt mục tiêu dẫn sớm ở ván mới thay vì nghĩ tới cả trận.