Đọc đối thủ là quan sát để biết người bên kia lưới mạnh ở đâu, yếu ở đâu, thích đánh gì ở điểm quan trọng và đang ở trạng thái tinh thần nào, rồi dùng những hiểu biết đó để chọn cách đưa bóng. Việc này bắt đầu từ lúc khởi động, kéo dài suốt trận và không cần năng khiếu đặc biệt, chỉ cần biết nhìn vào đâu. Người chơi phong trào thường đánh "theo mình" mà quên rằng một nửa trận đấu nằm ở phía bên kia sân.
Năm phút khởi động là năm phút trinh sát
Nhiều người coi khởi động là để làm nóng tay. Với người biết quan sát, đó còn là lúc thu thông tin miễn phí. Trong tennis, các giải thường cho khoảng năm phút đánh khởi động trước trận. Cầu lông và bóng bàn ngắn hơn nhưng vẫn đủ để nhìn ra vài điều quan trọng:
| Môn | Nhìn gì khi khởi động | Gợi ý gì |
|---|---|---|
| Tennis | Trái tay một tay hay hai tay, bóng cao bên trái tay có khó chịu không, đối thủ có thích lên lưới không, giao bóng hai có bị đẩy nhẹ không | Trái tay một tay thường vất vả với bóng nảy cao; giao bóng hai yếu là cơ hội tấn công khi trả giao |
| Cầu lông | Đối thủ đập cầu mạnh cỡ nào, di chuyển về góc sau trái tay có chậm không, cú bỏ nhỏ có sát lưới không | Góc sau bên trái tay là điểm yếu phổ biến của người chơi phong trào |
| Bóng bàn | Cầm vợt ngang hay dọc, mặt vợt hai bên là loại gì, đánh trái tay có chủ động không, phản ứng với bóng xoáy xuống ngắn ra sao | Mặt vợt gai hay mặt chống xoáy sẽ đổi hẳn tính chất bóng trả về |
Một mẹo nhỏ: khi khởi động, cố tình đưa bóng vào nhiều vị trí khác nhau thay vì chỉ đánh qua lại một đường. Đối thủ phải xử lý đủ kiểu bóng, và bạn thấy được họ ngại kiểu nào.
Thói quen lộ ra ở điểm quan trọng
Dưới áp lực, con người quay về thứ mình tin nhất. Đây là quy luật rất hữu ích cho người đọc trận. Hãy để ý xem ở các điểm như 30–40, 20–20 hay 9–9, đối thủ thường làm gì:
- Giao bóng vào góc nào? Rất nhiều người có một cú giao "an toàn" quen thuộc khi gặp điểm khó.
- Chọn tấn công hay chờ đợi? Có người căng thẳng thì đánh mạnh hơn, có người lùi về đẩy bóng.
- Cú thứ ba là gì? Trong bóng bàn, nhiều tay vợt giao một kiểu và luôn kết thúc bằng một kiểu.
Sau vài điểm quan trọng, bạn sẽ thấy một khuôn mẫu. Khuôn mẫu này không phải lúc nào cũng đúng, nhưng chỉ cần đoán đúng thường xuyên hơn đoán sai đã là lợi thế lớn.
Câu chuyện cái lưỡi của Boris Becker
Ví dụ nổi tiếng nhất về đọc đối thủ trong tennis đến từ Andre Agassi. Trong các cuộc phỏng vấn sau khi giải nghệ, Agassi kể rằng ông từng rất khó đỡ giao bóng của Boris Becker, cho tới khi xem đi xem lại băng hình và nhận ra một chi tiết: ngay trước khi giao, Becker có thói quen thè lưỡi, và vị trí của lưỡi để lộ hướng giao bóng. Agassi nói ông không dùng thông tin này ở mọi điểm, vì nếu đỡ trúng liên tục thì Becker sẽ nhận ra mà sửa. Ông chỉ dùng ở những điểm thật sự quan trọng.
Câu chuyện có hai bài học. Thứ nhất, chi tiết nhỏ nhất cũng có thể là manh mối. Thứ hai, đọc được đối thủ rồi còn phải biết giấu là mình đã đọc được.
Đọc xoáy trong bóng bàn, đọc vợt trong cầu lông
Bóng bàn: nhìn mặt vợt và chuyển động
Bóng bàn là môn mà đọc đối thủ gần như là kỹ năng sống còn, vì xoáy quyết định đường bóng. Người đỡ giao bóng nhìn vào góc nghiêng mặt vợt lúc chạm bóng, hướng tay vung và độ nhanh của cổ tay. Vung từ dưới lên thường là xoáy lên, cắt từ trên xuống là xoáy xuống, quét ngang là xoáy ngang. Nghe tiếng bóng chạm vợt cũng giúp: tiếng chạm "mỏng" thường đi kèm xoáy nhiều, tiếng "dày" hơn thường ít xoáy.
Chính vì đọc xoáy quan trọng đến vậy, luật bóng bàn từ đầu thập niên 2000 cấm người giao dùng thân người hay tay tự do để che bóng khi giao. Người đỡ phải được nhìn thấy bóng trong suốt động tác giao.
Cầu lông: nhìn vai và mặt vợt, đừng nhìn tay
Cầu lông có nhiều động tác giả: giơ vợt như sắp đập rồi thả nhỏ, chuẩn bị như sắp đánh cao rồi đẩy nhanh. Người đọc tốt không phản ứng theo động tác chuẩn bị mà chờ tới khoảnh khắc mặt vợt bắt đầu hướng về một phía. Vai và hông của đối thủ thường "nói thật" hơn bàn tay. Người mới chơi nên tập đứng thấp, sẵn sàng, và di chuyển muộn hơn một chút để không bị dắt mũi.
Đọc tâm trạng: ngôn ngữ cơ thể bên kia lưới
Ngoài kỹ thuật, đối thủ còn cho bạn thấy họ đang nghĩ gì. Một số dấu hiệu dễ nhận:
- Đang bực: lẩm bẩm, nhìn lên trời, đập vợt vào giày. Lúc này họ dễ chọn cú đánh mạo hiểm để "xả". Kéo dài pha bóng thêm vài nhịp thường hiệu quả.
- Đang mệt: đi chậm về vị trí, dùng hết thời gian nghỉ, cúi người tựa tay lên gối. Hãy cho họ chạy, nhất là chạy lên xuống, vì đổi hướng trước sau tốn sức hơn chạy ngang.
- Đang lo: giao bóng chậm lại, cầm vợt chặt, nhìn về phía người quen trên khán đài. Đây là lúc nên chơi chắc, bắt họ tự đánh.
- Đang tự tin: bước nhanh, nghi thức gọn, nhìn thẳng. Đừng cho họ nhịp quen; đổi tốc độ bóng, đổi độ cao.
Một lưu ý về đạo đức: đọc đối thủ là quan sát, không phải khiêu khích. Cố ý làm đối thủ mất tập trung bằng tiếng ồn, kéo dài thời gian quá mức hay trêu chọc là vi phạm tinh thần thể thao và ở nhiều trường hợp vi phạm cả luật.
Ghi chép trận đấu: thói quen của người chơi nghiêm túc
Huấn luyện viên Brad Gilbert, người từng dẫn dắt Andre Agassi, nổi tiếng với cuốn Winning Ugly (1993) bàn về việc thắng bằng đầu óc hơn là bằng cú đánh đẹp. Một trong những ý ông nhấn mạnh là tìm hiểu đối thủ trước trận và trong trận, rồi chơi vào chỗ họ không thích chứ không chỉ chỗ mình thích.
Người chơi phong trào có thể làm phiên bản đơn giản. Sau mỗi trận với một đối thủ quen, ghi vài dòng:
- Cú mạnh nhất của họ là gì?
- Cú yếu nhất, hoặc vị trí họ ngại nhất?
- Ở điểm quan trọng họ thường làm gì?
- Mình thắng điểm nhiều nhất bằng cách nào?
Lần sau gặp lại, đọc ghi chép trước khi ra sân. Ở các câu lạc bộ phong trào, nơi người ta gặp nhau đi gặp lại hàng chục lần, cuốn sổ nhỏ này có giá trị hơn nhiều người nghĩ.
Đánh đôi: đọc cả hai người
Trong đánh đôi tennis và cầu lông, việc đọc nhân đôi. Thường có một người chắc hơn và một người yếu hơn, một người thích lên lưới và một người thích đứng sau. Một chiến thuật kinh điển là dồn bóng vào người yếu hơn để họ chịu áp lực, nhưng cũng cần quan sát xem người mạnh có lấn sang che chắn không, nếu có thì khoảng trống mở ra ở phía người mạnh vừa rời đi.
Cũng nên để ý cách hai người nói chuyện với nhau giữa các điểm. Một cặp đang trách nhau là cặp đang mất tập trung.
Góc nhìn hôm nay: xem trận đấu theo cách khác
Muốn luyện mắt đọc trận, hãy xem một trận chuyên nghiệp mà chỉ dõi theo người đỡ giao bóng, hoặc chỉ dõi theo một tay vợt trong một ván. Đoán trước xem họ sẽ giao vào đâu, rồi kiểm tra. Lúc đầu đoán sai nhiều, sau vài trận tỉ lệ đúng tăng lên rõ rệt. Kỹ năng này chuyển thẳng sang sân của bạn.
Với bóng bàn, xem quay chậm các pha giao bóng của tay vợt hàng đầu là cách tốt để tập nhìn mặt vợt. Với cầu lông, xem các pha lưới ở trận đánh đôi để thấy động tác giả được dùng thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết điểm yếu của đối thủ trong tennis?
Hãy dùng thời gian khởi động để đưa bóng vào nhiều vị trí và độ cao khác nhau, xem đối thủ ngại kiểu nào. Trong trận, để ý cách họ mất điểm và cú họ chọn ở điểm quan trọng. Trái tay với bóng nảy cao và giao bóng hai là hai chỗ người chơi phong trào hay yếu.
Agassi đọc giao bóng của Becker thế nào?
Agassi kể rằng ông nhận ra Boris Becker có thói quen thè lưỡi ngay trước khi giao, và vị trí của lưỡi để lộ hướng giao. Ông chỉ dùng thông tin này ở những điểm quan trọng để Becker không phát hiện và sửa thói quen.
Đọc xoáy bóng bàn bằng cách nào?
Nhìn góc nghiêng mặt vợt và hướng vung tay của đối thủ lúc chạm bóng. Vung từ dưới lên thường là xoáy lên, cắt từ trên xuống thường là xoáy xuống, quét ngang là xoáy ngang. Tiếng bóng chạm vợt và tốc độ cổ tay cũng là manh mối.
Đánh đôi nên đánh vào người nào?
Chiến thuật phổ biến là dồn bóng vào người yếu hơn để tạo áp lực. Tuy vậy cần quan sát xem người mạnh có lấn sang che chắn không, vì khi đó khoảng trống mở ra ở phía người mạnh vừa rời đi.
Winning Ugly là sách gì?
Winning Ugly là cuốn sách năm 1993 của huấn luyện viên Brad Gilbert về cách thắng tennis bằng chiến thuật và tâm lý thay vì chỉ dựa vào cú đánh đẹp. Sách nhấn mạnh việc tìm hiểu đối thủ và chơi vào chỗ họ không thích.