Trọng tài chính và trọng tài biên trong tennis, cầu lông, bóng bàn

Trọng tài chính là người ngồi ghế cao cạnh lưới, điều khiển toàn bộ trận đấu: đọc điểm, xử lỗi, phạt vi phạm và có quyền sửa quyết định sai rõ ràng của trọng tài biên. Trọng tài biên đứng hoặc ngồi dọc các đường vạch, chỉ lo một việc: bóng rơi trong hay ngoài đường vạch mình phụ trách. Tennis, cầu lông và bóng bàn đều có cấu trúc này, nhưng mỗi môn chia việc một kiểu, và ở tennis đỉnh cao, trọng tài biên đang dần được thay bằng máy.

Ai làm gì trên sân: bộ máy trọng tài một trận đấu

Người xem truyền hình thường chỉ thấy người ngồi ghế cao, nhưng một trận đấu chính thức có cả một bộ máy phía sau. Nhìn chung có ba tầng:

• Tổng trọng tài (referee): người phụ trách cả giải, không ngồi ở sân nào cố định. Tổng trọng tài giải quyết các câu hỏi về luật mà trọng tài chính không xử xong, quyết định hoãn trận vì mưa, và là người duy nhất được truất quyền thi đấu một tay vợt trong nhiều trường hợp.
• Trọng tài chính (chair umpire, umpire): chịu trách nhiệm một trận cụ thể, từ lúc tung đồng xu tới khi bắt tay.
• Trọng tài biên và các trọng tài phụ: theo dõi từng đường vạch, lỗi giao bóng hoặc lỗi chân.

Điểm quan trọng mà nhiều người mới xem hay nhầm: trọng tài chính xử sự việc trên sân (bóng trong hay ngoài, ai thắng điểm), còn câu hỏi về cách hiểu luật thì tay vợt có quyền đề nghị mời tổng trọng tài xuống. Đây là lý do có những lúc trận đấu dừng vài phút, một người mặc áo khác màu bước vào sân trao đổi với trọng tài chính.

Tennis: trọng tài chính và tối đa chín trọng tài biên

Trọng tài chính tennis

Trong tennis, trọng tài chính ngồi trên ghế cao ở đầu lưới, đọc điểm sau mỗi pha bóng bằng tiếng Anh (hoặc ngôn ngữ của giải), bấm đồng hồ thời gian giữa các điểm, theo dõi bóng chạm lưới khi giao, gọi lỗi bóng nảy hai lần (not up), lỗi chạm lưới, lỗi cản trở. Người này cũng là người ghi nhận vi phạm quy tắc ứng xử: chửi tục, đập vợt, câu giờ.

Quyền đáng chú ý nhất của trọng tài chính là sửa quyết định (overrule). Nếu trọng tài biên hô "out" mà bóng rõ ràng nằm trong, trọng tài chính được phép đảo ngược, nhưng phải làm ngay lập tức, không phải sau khi tay vợt phàn nàn một lúc. Luật tennis của Liên đoàn Quần vợt Quốc tế (ITF) chỉ cho phép sửa khi lỗi là rõ ràng; trọng tài chính không được sửa chỉ vì nghi ngờ.

Trọng tài biên tennis

Ở sân trung tâm của các giải lớn, thời còn dùng người, một trận có thể có tới chín trọng tài biên: hai người ở đường cuối sân, hai ở đường biên dọc, người ở đường giao bóng, người ở đường giao bóng giữa... Mỗi người chỉ chịu trách nhiệm một đường. Họ hô "Out" khi bóng ra ngoài, "Fault" khi quả giao hỏng, và dang tay sang ngang để báo hiệu. Bóng trong thì họ im lặng, có khi chỉ tay xuống mặt sân.

Trọng tài biên ở đường cuối sân còn bắt lỗi chân khi giao bóng (foot fault): chân người giao chạm vào đường cuối sân trước khi vợt chạm bóng. Ngày trước còn có trọng tài lưới, ngồi cạnh cột lưới, đặt tay lên dây lưới để cảm nhận bóng chạm khi giao. Việc này về sau được thay bằng cảm biến rung gắn vào lưới.

Máy thay người ở đường biên

Từ khoảng năm 2020, tennis chuyển nhanh sang hệ thống gọi bóng điện tử trực tiếp (electronic line calling live): camera bắt quỹ đạo, giọng nói ghi sẵn hô "out" ngay lập tức. Mỹ mở rộng và Úc mở rộng bỏ trọng tài biên trên phần lớn hoặc toàn bộ các sân từ năm 2021. ATP thông báo áp dụng cho mọi giải trong hệ thống từ mùa 2025. Wimbledon cũng thay trọng tài biên bằng máy từ năm 2025. Tính tới mùa 2025, Roland Garros vẫn giữ trọng tài biên là người, vì sân đất nện để lại vết bóng mà trọng tài chính có thể xuống kiểm tra tận mắt.

Khi máy gọi bóng, vai trò trọng tài chính không mất đi mà dồn vào việc khác: quản lý thời gian, ứng xử, tình huống luật, và xử lý khi hệ thống trục trặc.

Cầu lông: trọng tài chính, trọng tài giao cầu và mười trọng tài biên

Cầu lông của Liên đoàn Cầu lông Thế giới (BWF) chia việc khác tennis ở một điểm then chốt: lỗi giao cầu do một người riêng phụ trách.

• Trọng tài chính (umpire) ngồi ghế cao ở đầu lưới, đọc điểm, quản lý trận đấu, quyết định các lỗi trong pha cầu như chạm lưới, cầu chạm người, đánh cầu hai lần.
• Trọng tài giao cầu (service judge) ngồi ghế thấp ở phía đối diện, cạnh cột lưới, chỉ theo dõi lỗi giao cầu: điểm tiếp xúc cầu quá cao, chân rời mặt sân, động tác giao bị ngắt quãng. Từ năm 2018, BWF thử nghiệm và sau đó áp dụng quy định chiều cao giao cầu cố định 1,15 m so với mặt sân, đo bằng một thiết bị đặt trước mặt trọng tài giao cầu, thay cho cách xét theo eo người giao trước đây.
• Trọng tài biên (line judge): giải lớn có thể dùng tới mười người, mỗi người một đường. Ký hiệu của họ rất dễ nhớ: dang hai tay sang ngang là cầu ngoài, chỉ tay phải xuống vạch là cầu trong, hai tay che mắt là không nhìn thấy.

Khác tennis, trong cầu lông trọng tài biên có quyết định cuối cùng về đường vạch của mình. Trọng tài chính chỉ được sửa nếu chắc chắn trọng tài biên sai rõ ràng; khi trọng tài biên che mắt báo không nhìn thấy, trọng tài chính tự quyết, nếu cũng không thấy thì cho đánh lại (let).

Bóng bàn: trọng tài chính và trọng tài phụ ngồi hai bên bàn

Bóng bàn gọn hơn nhiều vì sân nhỏ. Một trận chính thức của Liên đoàn Bóng bàn Thế giới (ITTF) có trọng tài chính (umpire) và trọng tài phụ (assistant umpire), ngồi đối diện nhau ở hai bên bàn, thẳng hàng với lưới. Không có trọng tài biên, vì "đường biên" chính là mép bàn.

Trọng tài chính đọc điểm, theo dõi giao bóng, bóng chạm lưới, các lỗi trong pha bóng. Trọng tài phụ có quyền quyết định độc lập một số việc ở phía mình: bóng chạm cạnh bàn bên phía mình ngồi (bóng chạm mép trên là hợp lệ, chạm cạnh bên hông là không), và có thể bắt lỗi giao bóng. Giao bóng trong bóng bàn là nơi phát sinh nhiều tranh cãi nhất: bóng phải đặt trên lòng bàn tay mở, tung lên gần như thẳng đứng ít nhất 16 cm, và không được che khuất khỏi tầm nhìn của người đỡ. Hai trọng tài ngồi hai bên chính là để nhìn được cả hai góc của động tác giao.

So sánh nhanh ba môn

Đường để trở thành trọng tài quốc tế

Trọng tài thể thao vợt không phải nghề tự phát. Mỗi liên đoàn quốc tế có hệ thống cấp chứng nhận riêng:

• Tennis: ITF cấp huy hiệu theo bốn bậc trắng (White), đồng (Bronze), bạc (Silver), vàng (Gold). Trọng tài chính ở các trận chung kết Grand Slam thường mang huy hiệu vàng. Muốn lên bậc phải qua khoá học, thi lý thuyết, và được đánh giá thực tế ở nhiều giải.
• Cầu lông: BWF có hai cấp trọng tài quốc tế là BWF Accredited và BWF Certified, bên dưới là các cấp châu lục và quốc gia.
• Bóng bàn: ITTF có cấp Trọng tài quốc tế (International Umpire) và cao hơn là huy hiệu xanh (Blue Badge).

Hầu hết trọng tài bắt đầu từ giải phong trào, giải trẻ cấp tỉnh, rồi được liên đoàn quốc gia đề cử lên các khoá quốc tế. Ở Việt Nam, các khoá tập huấn trọng tài do Liên đoàn Quần vợt, Liên đoàn Cầu lông và Liên đoàn Bóng bàn Việt Nam tổ chức theo từng đợt, thường gắn với các giải quốc gia.

Những phẩm chất mà máy chưa thay được

Câu hỏi "có cần trọng tài nữa không" xuất hiện từ khi máy gọi bóng nhanh hơn mắt người. Câu trả lời của chính các giải đấu là: bỏ trọng tài biên thì được, bỏ trọng tài chính thì chưa. Lý do nằm ở những việc không đo được bằng camera:

• Phán đoán cản trở: một tiếng hét của khán giả, một quả bóng lăn từ sân bên, chiếc mũ rơi khỏi đầu tay vợt có làm đối thủ mất tập trung không.
• Quản lý ứng xử: khi nào cảnh cáo, khi nào phạt điểm, làm sao giữ một trận đấu căng thẳng không vỡ ra.
• Xử lý sự cố: máy hỏng, mất điện, khán giả ngất, mưa bất chợt.

Góc nhìn hôm nay: hiểu trọng tài để xem trận hay hơn

Lần tới xem một trận đấu, thử để ý vài chi tiết. Ở tennis, nghe trọng tài chính đọc điểm: điểm của người giao luôn được đọc trước. Khi có lỗi chân, nhìn xem ai hô. Ở cầu lông, nhìn chiếc ghế thấp ở phía đối diện ghế trọng tài chính, đó là người quyết định quả giao có hợp lệ không. Ở bóng bàn, để ý trọng tài phụ giơ tay khi bóng chạm cạnh bàn phía họ.

Nếu muốn tìm hiểu sâu, tài liệu gốc đều công khai và miễn phí: Rules of Tennis của ITF, Laws of Badminton của BWF, và ITTF Handbook (phần luật thi đấu). Nếu bạn thường xuyên chơi ở câu lạc bộ, tham gia một khoá trọng tài cơ bản cấp tỉnh là cách nhanh nhất để hiểu luật tới nơi tới chốn, và để giải phong trào bớt cãi nhau.