Tennis không rút thẻ như bóng đá. Khi tay vợt vi phạm quy tắc ứng xử, trọng tài chính áp thang phạt ba bậc: lần đầu cảnh cáo, lần hai phạt mất một điểm, từ lần ba trở đi phạt mất một ván; vi phạm nghiêm trọng có thể bị truất quyền thi đấu ngay lập tức. Thẻ vàng, thẻ đỏ, thẻ đen thật sự chỉ có ở cầu lông và bóng bàn.
Thang phạt quy tắc ứng xử trong tennis
Hệ thống này có tên tiếng Anh là point penalty schedule, áp dụng ở ATP, WTA, Grand Slam và các giải ITF. Nó hoạt động như một cái thang, mỗi vi phạm đẩy tay vợt lên một bậc, bất kể vi phạm lần trước là loại gì:
| Lần vi phạm | Hình phạt | Ví dụ hiệu quả trên bảng điểm |
|---|---|---|
| Lần 1 | Cảnh cáo (warning) | Không mất gì, trọng tài thông báo trước khán đài |
| Lần 2 | Phạt một điểm (point penalty) | Đối thủ được cộng một điểm |
| Lần 3 trở đi | Phạt một ván | Đối thủ được cộng nguyên một ván |
| Bất kỳ lúc nào, nếu nghiêm trọng | Truất quyền thi đấu (default) | Thua trận ngay, do tổng trọng tài quyết định |
Hai điều người mới xem hay nhầm:
- Thang phạt cộng dồn cả trận, không xoá sau mỗi set.
- Các loại vi phạm khác nhau vẫn chung một thang. Cảnh cáo vì đập vợt ở set một, rồi chửi trọng tài ở set ba, thì lần chửi đó là phạt điểm, không phải cảnh cáo lần nữa.
Sau bậc phạt ván, mỗi vi phạm tiếp theo vẫn là phạt ván, và tổng trọng tài có quyền truất quyền thi đấu bất cứ lúc nào nếu thấy cần.
Những hành vi bị phạt
Các bộ quy tắc ứng xử của tennis liệt kê khá chi tiết. Những loại vi phạm hay gặp nhất:
- Lời lẽ thô tục nghe được (audible obscenity): chửi tục đủ lớn để trọng tài, khán giả hoặc micro sân nghe thấy.
- Cử chỉ thô tục (visible obscenity).
- Lạm dụng bóng (ball abuse): đánh bóng ra khỏi sân một cách giận dữ hoặc bất cẩn, đánh bóng nguy hiểm vào người khác.
- Lạm dụng vợt hoặc thiết bị (racket abuse): đập vợt, ném vợt, phá hỏng thiết bị trên sân.
- Xúc phạm bằng lời (verbal abuse): nhắm vào trọng tài, đối thủ, khán giả, người nhặt bóng.
- Bạo lực (physical abuse): chạm vào người khác một cách trái phép.
- Hành vi phi thể thao (unsportsmanlike conduct): mục chung cho các hành vi khác.
- Chỉ đạo trái phép (coaching): trước đây bị cấm gắt. Từ khoảng năm 2022 trở đi, nhiều hệ thống giải đã nới lỏng, cho phép huấn luyện viên chỉ đạo từ khán đài trong giới hạn nhất định. Quy định cụ thể khác nhau giữa các giải và thay đổi theo mùa.
Lưu ý: vi phạm thời gian giữa các điểm có thang phạt riêng (cảnh cáo, rồi mất quả giao hoặc mất điểm), không tính chung vào thang quy tắc ứng xử.
Phạt tiền: cái giá sau trận
Ngoài hình phạt trên sân, mỗi vi phạm còn kéo theo tiền phạt do giám sát giải hoặc ban tổ chức quyết định sau trận. Mức phạt khác nhau giữa các hệ thống giải và đã tăng dần qua các năm. Với vi phạm rất nghiêm trọng, tay vợt có thể bị điều tra thêm, bị mất tiền thưởng, điểm xếp hạng, thậm chí bị cấm thi đấu một thời gian.
Những vụ phạt đi vào lịch sử
Chung kết Mỹ mở rộng 2018: thang phạt đi đủ ba bậc
Trận chung kết đơn nữ giữa Serena Williams và Naomi Osaka là ví dụ hiếm hoi cho thấy thang phạt chạy hết ba bậc ở một trận đấu lớn. Trọng tài chính Carlos Ramos lần lượt:
- Cảnh cáo Serena vì nhận chỉ đạo, sau khi huấn luyện viên của cô ra hiệu từ khán đài. Người huấn luyện viên sau đó thừa nhận có ra hiệu.
- Phạt một điểm khi Serena đập vợt.
- Phạt một ván khi cô gọi trọng tài là "kẻ cắp" trong lúc tranh cãi.
Osaka thắng 6–2, 6–4, giành Grand Slam đầu tiên. Sau trận, Serena bị phạt tiền tổng cộng 17.000 USD cho ba vi phạm. Vụ việc gây tranh luận lớn về việc trọng tài có áp luật quá cứng hay không, và về chuyện các tay vợt nam có bị xử tương tự trong những tình huống giống vậy không. Hai bên đều có lý lẽ, và đó là lý do vụ này vẫn được nhắc trong các khoá đào tạo trọng tài.
Mỹ mở rộng 2020: truất quyền vì đánh bóng trúng trọng tài biên
Ở vòng bốn, khi đang bị dẫn 5–6 ở set một trước Pablo Carreño Busta, Novak Djokovic bực tức đánh một quả bóng ra phía sau. Quả bóng trúng cổ một nữ trọng tài biên. Dù không cố ý, đây là lạm dụng bóng gây nguy hiểm, và tổng trọng tài quyết định truất quyền thi đấu. Djokovic mất cả tiền thưởng lẫn điểm của giải.
Vụ này cho thấy một nguyên tắc quan trọng: luật xét hậu quả của việc đánh bóng bất cẩn, không chỉ xét ý định.
Queen's 2012: cú đá vào tấm quảng cáo
Trong trận chung kết giải Queen's Club ở London, David Nalbandian thua một ván, tức giận đá vào tấm bảng quảng cáo đặt trước ghế trọng tài biên. Tấm bảng bật vào chân người trọng tài biên, gây chảy máu. Nalbandian bị truất quyền, Marin Čilić nhận chức vô địch, và tay vợt người Argentina mất tiền thưởng cùng điểm xếp hạng của giải.
Davis Cup 2017: quả bóng trúng mắt trọng tài chính
Ở trận quyết định giữa Canada và Anh tại Ottawa, tay vợt trẻ Denis Shapovalov bực tức đánh mạnh một quả bóng lên khán đài. Quả bóng trúng mắt trọng tài chính Arnaud Gabas. Shapovalov bị truất quyền, Canada thua trận đấu đó. Anh chàng 17 tuổi sau đó xin lỗi công khai, và vụ việc thường được kể lại như bài học về một khoảnh khắc mất kiểm soát.
Cầu lông và bóng bàn: thẻ thật sự
Cầu lông: vàng, đỏ, đen
Luật BWF cho trọng tài chính rút thẻ:
- Thẻ vàng: cảnh cáo hành vi sai.
- Thẻ đỏ: bắt lỗi (đối phương được một điểm) khi đã cảnh cáo trước đó hoặc vi phạm nặng.
- Thẻ đen: truất quyền, chỉ áp dụng sau khi trọng tài chính báo tổng trọng tài và tổng trọng tài đồng ý.
Hành vi bị phạt gồm trì hoãn trận đấu, cố tình làm hỏng quả cầu để đổi tốc độ, cư xử phản cảm, rời sân không phép. Ở Thế vận hội London 2012, tám vận động viên đôi nữ của Trung Quốc, Hàn Quốc và Indonesia bị truất quyền vì cố tình đánh thua ở vòng bảng để chọn nhánh đấu dễ hơn. Đây là vụ phạt lớn nhất lịch sử cầu lông Olympic, xử theo điều về thiếu nỗ lực thi đấu và hành vi làm tổn hại môn thể thao.
Bóng bàn: thẻ vàng, rồi vàng và đỏ cùng lúc
Trong bóng bàn, thang phạt của ITTF như sau:
- Lần đầu: thẻ vàng, cảnh cáo.
- Lần hai: thẻ vàng và thẻ đỏ cùng lúc, đối phương được 1 điểm.
- Lần ba: lại vàng và đỏ, đối phương được 2 điểm.
- Tiếp tục vi phạm: trọng tài dừng trận, báo tổng trọng tài xử lý, có thể truất quyền.
Hành vi hay bị phạt trong bóng bàn là đập vợt xuống bàn, đá bóng, la hét làm ảnh hưởng đối thủ, và nhận chỉ đạo không đúng lúc. Thẻ trắng thì không phải thẻ phạt: tay vợt hoặc huấn luyện viên giơ thẻ trắng (hoặc ra ký hiệu chữ T) để xin hội ý.
So sánh ba môn
| Bậc | Tennis | Cầu lông | Bóng bàn |
|---|---|---|---|
| 1 | Cảnh cáo (không có thẻ) | Thẻ vàng | Thẻ vàng |
| 2 | Phạt 1 điểm | Thẻ đỏ, mất 1 điểm | Vàng + đỏ, mất 1 điểm |
| 3 | Phạt 1 ván | Tiếp tục thẻ đỏ | Vàng + đỏ, mất 2 điểm |
| Nặng nhất | Truất quyền (tổng trọng tài) | Thẻ đen (tổng trọng tài) | Truất quyền (tổng trọng tài) |
Góc nhìn hôm nay: kiềm chế là một kỹ năng
Gần như mọi vụ truất quyền nổi tiếng đều có chung một mẫu: một khoảnh khắc giận dữ, một hành động không suy nghĩ, và hậu quả lớn hơn rất nhiều so với điểm số đang mất. Các tay vợt chuyên nghiệp ngày nay được tập luyện tâm lý để xả cơn giận theo cách an toàn: hít thở, quay lưng lại sân, chạm dây vợt, đi tới vạch cuối rồi quay lại.
Ở sân phong trào, chẳng ai rút thẻ, nhưng chuyện đánh bóng mạnh ra phía sau hay ném vợt vẫn có thể gây thương tích thật cho người đứng sân bên. Đó là lý do nhiều câu lạc bộ có nội quy riêng về hành vi trên sân. Nếu muốn đọc nguyên văn, bộ quy tắc ứng xử có trong Grand Slam Rulebook, sách luật của ATP và WTA; với cầu lông là phần về hành vi trong Laws of Badminton, còn bóng bàn nằm trong phần luật thi đấu của ITTF Handbook.
Câu hỏi thường gặp
Tennis có thẻ vàng, thẻ đỏ không?
Không. Tennis dùng thang phạt bằng lời công bố: cảnh cáo, phạt một điểm, rồi phạt một ván cho mỗi lần vi phạm tiếp theo. Vi phạm nghiêm trọng có thể bị truất quyền ngay. Thẻ màu chỉ có ở cầu lông và bóng bàn.
Đập vợt trong tennis bị phạt gì?
Đập vợt là vi phạm lạm dụng vợt. Nếu đó là vi phạm đầu tiên trong trận, tay vợt bị cảnh cáo; lần thứ hai bị phạt một điểm; từ lần thứ ba bị phạt một ván. Sau trận còn có thể bị phạt tiền.
Vì sao Djokovic bị truất quyền ở Mỹ mở rộng 2020?
Ở vòng bốn, Djokovic bực tức đánh một quả bóng ra phía sau và trúng cổ một trọng tài biên. Dù không cố ý, đây là lạm dụng bóng gây nguy hiểm, nên tổng trọng tài truất quyền thi đấu. Anh mất tiền thưởng và điểm của giải.
Thẻ đen trong cầu lông nghĩa là gì?
Thẻ đen là truất quyền thi đấu, hình phạt nặng nhất trong cầu lông. Trọng tài chính chỉ rút thẻ đen sau khi báo cáo và được tổng trọng tài đồng ý.
Thang phạt tennis có xoá sau mỗi set không?
Không. Thang phạt quy tắc ứng xử cộng dồn trong cả trận. Một lần cảnh cáo ở set đầu vẫn được tính khi tay vợt vi phạm lần nữa ở set cuối.