Challenge là quyền của tay vợt yêu cầu xem lại một quyết định về đường vạch bằng công nghệ, phổ biến nhất là hệ thống Hawk-Eye. Trong tennis, mỗi tay vợt được khiếu nại sai tối đa ba lần mỗi set, thêm một lần khi vào loạt tiebreak; khiếu nại đúng thì không bị trừ lượt. Cầu lông có quyền tương tự gọi là Instant Review System, còn bóng bàn mới đi những bước đầu.
Vì sao tennis cần tới quyền khiếu nại
Bóng tennis của các tay vợt hàng đầu có thể bay trên 200 km/h khi giao. Ở tốc độ đó, mắt người đứng cạnh vạch phải phân biệt bóng chạm mép vạch hay hụt vài milimét, trong khoảnh khắc chỉ vài phần nghìn giây. Sai sót là không tránh được, và trong nhiều năm, tay vợt không có cách nào ngoài cãi với trọng tài.
Giọt nước tràn ly là tứ kết Mỹ mở rộng năm 2004 giữa Serena Williams và Jennifer Capriati. Trong set cuối, trọng tài chính Mariana Alves sửa một quả trái tay rõ ràng nằm trong của Serena thành bóng ngoài, cùng vài quyết định gây tranh cãi khác. Truyền hình chiếu lại cho cả thế giới thấy sai sót. Bà Alves bị rút khỏi phần còn lại của giải. Sau trận đó, các nhà tổ chức tennis tăng tốc thử nghiệm công nghệ theo dõi bóng.
Hawk-Eye là gì và hoạt động ra sao
Hawk-Eye được phát triển ở Anh đầu những năm 2000 bởi nhóm của kỹ sư Paul Hawkins, ban đầu phục vụ truyền hình cricket. Năm 2011, hãng Sony mua lại công ty này.
Nguyên lý cơ bản:
- Khoảng mười camera tốc độ cao đặt quanh sân, mỗi cái ghi hình bóng từ một góc.
- Phần mềm xác định vị trí quả bóng trong từng khung hình, rồi ghép dữ liệu từ nhiều camera để dựng vị trí trong không gian ba chiều.
- Từ chuỗi vị trí, hệ thống tính quỹ đạo và điểm bóng tiếp xúc mặt sân, kể cả vùng tiếp xúc khi bóng bị nén.
- Kết quả được dựng thành hình động mà khán giả thấy trên màn hình lớn.
Hawk-Eye công bố sai số trung bình khoảng 3,6 mm. Đây là con số của chính nhà sản xuất, và một số nhà nghiên cứu từng đặt câu hỏi về việc hình động trên màn hình trông chắc chắn hơn mức chính xác thật của hệ thống. Dù vậy, các giải đấu chấp nhận nó làm quyết định cuối cùng, vì sai số của máy nhỏ hơn hẳn sai số của mắt người, và quan trọng hơn: cả hai tay vợt chịu chung một sai số.
Lịch sử khiếu nại trong tennis
- 1980: Wimbledon dùng Cyclops, máy chiếu tia hồng ngoại trên đường giao bóng, kêu bíp khi quả giao dài. Đây là bước máy móc đầu tiên vào việc gọi bóng, nhưng chỉ cho một đường vạch.
- 2004: tranh cãi ở trận Serena – Capriati, nói ở trên.
- Tháng 3/2006: giải Nasdaq-100 Open ở Miami là giải đầu tiên trong hệ thống chuyên nghiệp cho tay vợt quyền khiếu nại bằng Hawk-Eye.
- 8/2006: Mỹ mở rộng là Grand Slam đầu tiên dùng hệ thống khiếu nại.
- 2007: Úc mở rộng và Wimbledon áp dụng.
- 2017: Next Gen ATP Finals ở Milan thử nghiệm Hawk-Eye Live, máy tự gọi bóng, không có trọng tài biên.
- 2020–2025: máy gọi bóng trực tiếp lan ra phần lớn các giải lớn, khiến quyền khiếu nại dần trở nên thừa ở nhiều nơi.
Ban đầu mỗi giải có cách tính số lần khiếu nại hơi khác nhau. Về sau quy định được thống nhất thành mức quen thuộc: ba lần khiếu nại sai mỗi set, cộng thêm một lần khi set vào tiebreak.
Luật khiếu nại trong tennis, từng chi tiết
Số lượt
Mỗi tay vợt (hoặc mỗi cặp trong đánh đôi) có ba lần khiếu nại sai mỗi set. Khiếu nại đúng thì giữ nguyên lượt. Khi set vào tiebreak, mỗi bên được cộng thêm một lượt. Lượt không dùng hết không chuyển sang set sau; sang set mới, mọi người trở về ba lượt.
Thời điểm khiếu nại
Tay vợt phải khiếu nại ngay lập tức, ngay khi pha bóng kết thúc hoặc khi chính họ dừng đánh. Nếu bạn nghe trọng tài biên hô "out" mà vẫn đánh tiếp, rồi thua điểm mới quay sang khiếu nại, trọng tài chính có quyền từ chối. Tay vợt cũng không được chờ xem đội ngũ bên ngoài ra hiệu rồi mới khiếu nại.
Kết quả của một lần khiếu nại
- Nếu máy cho thấy bóng ngoài như trọng tài đã hô: quyết định giữ nguyên, tay vợt mất một lượt.
- Nếu máy đảo quyết định và lời hô sai đã cắt ngang một pha bóng: thường thì điểm được đánh lại. Ngoại lệ là khi trọng tài chính đánh giá cú đánh của bên kia là cú ghi điểm chắc chắn (bóng không thể đỡ), thì điểm được trao luôn.
- Nếu máy đảo quyết định từ "in" thành "out": người đánh quả đó mất điểm.
Ai được khiếu nại cái gì
Khiếu nại chỉ áp dụng cho quyết định về đường vạch: bóng trong hay ngoài, quả giao hỏng hay không. Không khiếu nại được lỗi chân, lỗi chạm lưới khi đang đánh, bóng nảy hai lần hay lỗi cản trở bằng Hawk-Eye. Những việc đó thuộc phán quyết của trọng tài chính. Một số giải về sau có dùng video xem lại cho lỗi bóng nảy hai lần hoặc chạm lưới, nhưng đó là hệ thống riêng, mỗi giải một quy định.
Cầu lông và bóng bàn: công nghệ đến chậm hơn
Cầu lông: Instant Review System
BWF đưa hệ thống xem lại tức thì (Instant Review System) vào các giải lớn từ giữa thập niên 2010. Nguyên tắc tương tự tennis: tay vợt giơ tay khiếu nại một quyết định của trọng tài biên, hệ thống camera dựng lại điểm quả cầu chạm sân, màn hình lớn công bố "IN" hoặc "OUT".
Những khác biệt đáng biết:
- Quả cầu lông không phải hình cầu. Hệ thống phải xác định điểm tiếp xúc đầu tiên của quả cầu với mặt sân, thường là phần đế bằng nút bấc, nhưng cũng có khi phần lông chạm trước.
- Số lần khiếu nại sai bị giới hạn theo từng ván, và chỉ áp dụng ở những sân có lắp hệ thống. Ở nhiều giải, chỉ sân TV mới có, các sân phụ vẫn dựa hoàn toàn vào trọng tài biên.
- Trọng tài chính cũng có thể chủ động yêu cầu xem lại trong một số trường hợp mà trọng tài biên báo không nhìn thấy.
Cầu lông còn có một điểm khó riêng: cú đập có tốc độ đầu rất cao, rồi quả cầu giảm tốc cực nhanh. Một quả cầu đáp sát vạch biên dọc ở đánh đôi thường là ranh giới chỉ vài milimét, và đó chính là nơi khiếu nại được dùng nhiều nhất.
Bóng bàn: còn dè dặt với video
Bóng bàn đi chậm nhất trong ba môn. Lý do dễ hiểu: không có vạch nào để khiếu nại, các tình huống khó lại nằm ở giao bóng (bóng có được tung đủ cao, có bị che khuất không) và bóng chạm cạnh bàn. Những thứ đó khó đo tự động hơn nhiều. Một số sự kiện lớn đã thử nghiệm xem lại video cho các tình huống này, nhưng tới nay chưa có một hệ thống khiếu nại thống nhất, phổ biến như tennis.
So sánh quyền khiếu nại ba môn
| Tennis | Cầu lông | Bóng bàn | |
|---|---|---|---|
| Tên gọi phổ biến | Challenge, Hawk-Eye | Instant Review System | Video review (thử nghiệm) |
| Từ khi nào ở giải lớn | 2006 | Giữa thập niên 2010 | Gần đây, chưa phổ biến |
| Giới hạn | 3 lần sai mỗi set, +1 khi tiebreak | Giới hạn số lần sai theo ván | Tuỳ sự kiện |
| Đối tượng khiếu nại | Bóng trong/ngoài, quả giao hỏng | Cầu trong/ngoài | Giao bóng, bóng chạm cạnh |
| Xu hướng | Máy tự gọi, khiếu nại dần biến mất | Vẫn dựa vào trọng tài biên + khiếu nại | Đang thăm dò |
Khiếu nại như một phần chiến thuật
Khi còn trọng tài biên, quyền khiếu nại thành một phần của trận đấu. Có tay vợt dùng nó gần như theo cảm tính, có người cực kỳ tiết kiệm, chỉ khiếu nại khi chắc chắn. Một số thói quen thường thấy:
- Dùng lượt khiếu nại ở cuối set, khi lượt sắp mất trắng, để "thử vận may" với những quả sát vạch.
- Khiếu nại để lấy chút thời gian thở sau một pha bóng dài. Trọng tài chính có thể coi đây là câu giờ nếu lặp đi lặp lại.
- Hỏi trọng tài chính bằng ánh mắt: nhiều tay vợt nhìn phản ứng của trọng tài trước khi quyết định.
Các thống kê do giải đấu công bố nhiều mùa cho thấy phần lớn khiếu nại là sai, tức máy xác nhận trọng tài biên đúng. Con số đó nói nhiều về trình độ của trọng tài biên: họ đúng trong tuyệt đại đa số trường hợp, chỉ là những lần sai lại rơi vào những điểm mà ai cũng nhớ.
Góc nhìn hôm nay
Hawk-Eye thay đổi cả cách khán giả xem tennis: tiếng vỗ tay đồng loạt chờ hình dựng lại trên màn hình lớn đã trở thành một nghi thức. Khi máy gọi bóng trực tiếp lan rộng, nghi thức đó đang mất dần ở tennis, nhưng vẫn còn ở cầu lông.
Ở cấp phong trào, không có máy nào cả. Luật tennis cho trận không có trọng tài quy định: mỗi người tự gọi bóng phía sân mình, và khi nghi ngờ thì phải cho đối thủ hưởng lợi. Nếu muốn hiểu sâu hơn về độ chính xác của các hệ thống theo dõi bóng, nên tìm đọc các bài nghiên cứu độc lập về công nghệ trọng tài điện tử, đặt cạnh tài liệu kỹ thuật do nhà sản xuất công bố, để thấy cả hai phía của câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi tay vợt tennis được khiếu nại Hawk-Eye mấy lần?
Mỗi tay vợt được ba lần khiếu nại sai trong mỗi set, cộng thêm một lần khi set vào tiebreak. Khiếu nại đúng không bị trừ lượt. Lượt chưa dùng không được chuyển sang set sau.
Hawk-Eye xuất hiện trong tennis từ năm nào?
Quyền khiếu nại bằng Hawk-Eye được dùng lần đầu ở giải Nasdaq-100 Open tại Miami tháng 3/2006. Mỹ mở rộng 2006 là Grand Slam đầu tiên áp dụng, sau đó tới Úc mở rộng và Wimbledon năm 2007.
Hawk-Eye chính xác tới đâu?
Nhà sản xuất công bố sai số trung bình khoảng 3,6 mm. Con số này nhỏ hơn nhiều so với khả năng phân biệt của mắt người ở tốc độ bóng cao. Các giải đấu chấp nhận kết quả của máy là quyết định cuối cùng.
Vì sao Roland Garros không dùng Hawk-Eye?
Sân đất nện để lại vết bóng rõ trên mặt sân, nên trọng tài chính có thể xuống kiểm tra vết bóng tận mắt. Tính tới mùa 2025, Roland Garros vẫn dùng trọng tài biên là người cùng với việc kiểm tra vết bóng.
Cầu lông có được khiếu nại như tennis không?
Có. Ở các giải lớn của BWF, tay vợt được khiếu nại quyết định của trọng tài biên qua Instant Review System. Số lần khiếu nại sai bị giới hạn theo từng ván và chỉ áp dụng ở những sân có lắp hệ thống.