Tennis xe lăn dùng gần như nguyên vẹn luật tennis thông thường, cùng sân, cùng lưới, cùng bóng, chỉ khác một điểm cốt lõi: bóng được nảy hai lần, với điều kiện lần nảy đầu tiên nằm trong sân, lần thứ hai có thể ở bất cứ đâu. Chiếc xe lăn được coi là một phần cơ thể người chơi. Cầu lông và bóng bàn cho người khuyết tật cũng có luật riêng, chủ yếu là chia hạng và điều chỉnh sân hoặc giao bóng.
Tennis xe lăn ra đời thế nào
Người đặt nền móng cho tennis xe lăn hiện đại là Brad Parks, một vận động viên người Mỹ bị liệt sau tai nạn trượt tuyết. Từ năm 1976, ông cùng những người bạn thử nghiệm đánh tennis trên xe lăn, và nhận ra rằng chỉ cần cho phép bóng nảy hai lần, người ngồi xe lăn có thể chơi trên một sân tiêu chuẩn với những pha bóng thật sự. Từ đó, môn này lan nhanh qua các câu lạc bộ ở Mỹ, rồi châu Âu.
Các mốc chính:
- 1976: Brad Parks bắt đầu thử nghiệm tennis xe lăn ở Mỹ.
- 1988: Liên đoàn Tennis xe lăn Quốc tế được thành lập. Cùng năm, tennis xe lăn được biểu diễn tại Paralympic Seoul.
- 1992: Tennis xe lăn chính thức là môn tranh huy chương tại Paralympic Barcelona.
- 1998: Liên đoàn Tennis xe lăn Quốc tế sáp nhập vào ITF. ITF trở thành liên đoàn quốc tế đầu tiên của một môn Olympic tích hợp hoàn toàn nội dung dành cho người khuyết tật.
- 2004: Hạng quad được đưa vào Paralympic Athens.
- 2016: Wimbledon có nội dung đơn xe lăn, hoàn tất việc cả bốn Grand Slam đều có nội dung đơn xe lăn.
Luật tennis xe lăn: những gì khác biệt
ITF quy định tennis xe lăn theo bộ luật tennis chung, cộng thêm một phụ lục riêng. Những điểm khác biệt chính:
Luật hai lần nảy
Người chơi được để bóng nảy tối đa hai lần trước khi đánh trả. Lần nảy thứ nhất phải nằm trong phần sân hợp lệ, lần nảy thứ hai có thể ở trong hoặc ngoài sân. Người chơi hoàn toàn có thể đánh bóng ngay sau lần nảy đầu tiên, hoặc đánh vô lê khi bóng chưa chạm đất, giống người đứng.
Luật hai lần nảy là chiếc chìa khoá làm môn này thành công. Nó không làm tennis dễ đi, mà cho người ngồi xe lăn đủ thời gian để di chuyển, đồng thời giữ được tốc độ và chiến thuật thật của tennis.
Xe lăn là một phần cơ thể
Mọi luật liên quan tới việc bóng chạm người cũng áp dụng cho xe lăn. Bóng chạm vào xe trước khi được đánh trả thì người chơi mất điểm, giống như bóng chạm vào người.
Giao bóng
- Người giao bắt đầu ở tư thế đứng yên, sau vạch cuối sân và trong phạm vi giữa vạch giữa và vạch biên.
- Người giao được phép đẩy xe một lần trước khi vợt chạm bóng.
- Bánh xe không được chạm vào vạch cuối sân hay vùng trong sân khi giao, tương tự lỗi chân của người đứng.
- Người chơi không có khả năng giao bóng theo cách thông thường (ví dụ ở một số vận động viên hạng quad) được phép nhờ người khác tung bóng, hoặc tự thả bóng cho nảy rồi giao, nhưng phải giữ cách giao đó trong suốt trận.
Những lỗi riêng
Người chơi mất điểm nếu dùng chân hoặc bất kỳ phần nào của chi dưới để phanh hay giữ thăng bằng khi giao bóng, khi đánh bóng, khi xoay hoặc dừng xe. Người chơi cũng không được nhấc mông khỏi ghế ở thời điểm đánh bóng. Các quy định này nhằm bảo đảm mọi người thi đấu trong cùng một điều kiện.
Đánh với người đứng
Khi người ngồi xe lăn đánh với người đứng (đơn hoặc đôi), luật tennis xe lăn áp dụng cho người ngồi xe lăn, còn luật tennis thông thường áp dụng cho người đứng. Tức là chỉ người ngồi xe lăn được nảy hai lần. Đây là một trong những lý do tennis xe lăn hoà nhập tốt ở cấp câu lạc bộ: hai người khác hoàn cảnh vẫn chơi chung được một trận thật.
Các hạng thi đấu
| Hạng | Đối tượng | Điểm riêng |
|---|---|---|
| Nam / Nữ (Open) | Người có suy giảm chức năng lâu dài và đáng kể ở chi dưới | Luật hai lần nảy, xe lăn tay |
| Quad | Người có suy giảm ở cả chi trên lẫn chi dưới | Được quấn băng cố định vợt vào tay, được dùng xe lăn điện; thi đấu nam nữ chung |
Để được thi đấu ở các giải chính thức, vận động viên phải qua phân loại y khoa theo tiêu chí của ITF. Phân loại này nhằm bảo đảm thi đấu công bằng, không phải để đánh giá ai "khuyết tật hơn".
Những tay vợt xe lăn làm nên lịch sử
Esther Vergeer
Tay vợt người Hà Lan là biểu tượng lớn nhất của tennis xe lăn nữ. Bà bất bại liên tục 470 trận đơn từ đầu năm 2003 cho tới khi giải nghệ đầu năm 2013, giành bốn huy chương vàng đơn Paralympic liên tiếp (2000, 2004, 2008, 2012). Chuỗi bất bại đó là một trong những kỷ lục ấn tượng nhất của thể thao nói chung, không riêng gì tennis.
Shingo Kunieda
Tay vợt người Nhật Bản là gương mặt tiêu biểu của tennis xe lăn nam, với ba huy chương vàng đơn Paralympic (2008, 2012, 2020) và nhiều danh hiệu Grand Slam. Ông giải nghệ đầu năm 2023 khi vẫn đang đứng số một thế giới. Phong cách đánh tấn công của Kunieda, đặc biệt là trái tay, được nhiều tay vợt đứng khen ngợi.
Diede de Groot
Năm 2021, tay vợt người Hà Lan Diede de Groot giành cả bốn Grand Slam đơn trong năm cùng huy chương vàng Paralympic Tokyo, tức Golden Slam, thành tích mà ở tennis đứng mới chỉ có Steffi Graf làm được năm 1988.
Cầu lông cho người khuyết tật
Cầu lông khuyết tật (para badminton) được BWF quản lý, ra mắt tại Paralympic Tokyo 2020 (diễn ra năm 2021). Môn này chia sáu hạng:
| Hạng | Đối tượng |
|---|---|
| WH1, WH2 | Thi đấu trên xe lăn; WH1 suy giảm nặng hơn |
| SL3, SL4 | Thi đấu đứng, suy giảm chi dưới; SL3 nặng hơn |
| SU5 | Thi đấu đứng, suy giảm chi trên |
| SH6 | Người có tầm vóc thấp |
Luật cơ bản giống cầu lông thường: tính điểm rally 21, ba ván. Khác biệt lớn nhất nằm ở sân: với hạng xe lăn và hạng SL3, sân được thu nhỏ theo những cách khác nhau tuỳ đơn hay đôi, ví dụ vùng sát lưới có thể bị tính là ngoài, hoặc đánh đơn chỉ dùng một nửa sân theo chiều dọc. Mục đích là để pha cầu vẫn liên tục và đòi hỏi kỹ thuật, không bị quyết định chỉ bởi những quả bỏ nhỏ mà người ngồi xe không thể với tới.
Bóng bàn cho người khuyết tật
Bóng bàn khuyết tật (para table tennis) là một trong những môn có mặt từ Paralympic đầu tiên tại Rome năm 1960. Môn này chia 11 hạng:
- Hạng 1–5: thi đấu trên xe lăn, hạng 1 suy giảm nặng nhất.
- Hạng 6–10: thi đấu đứng, hạng 10 suy giảm nhẹ nhất.
- Hạng 11: vận động viên khuyết tật trí tuệ.
Luật riêng đáng nhớ nhất cho hạng xe lăn nằm ở giao bóng: quả giao phải rời bàn của người đỡ qua vạch cuối bàn. Nếu quả giao đi ra qua cạnh dọc của bàn, hoặc dừng lại trên bàn người đỡ, thì là let, giao lại. Lý do: người ngồi xe lăn không thể với ra hai bên như người đứng, nên quả giao góc rộng sẽ trở thành điểm "cho không". Trong đánh đôi xe lăn, sau quả giao và quả đỡ giao, người trong cặp không bắt buộc phải đánh luân phiên như đôi thường.
Bảng so sánh ba môn
| Tennis xe lăn | Cầu lông khuyết tật | Bóng bàn khuyết tật | |
|---|---|---|---|
| Paralympic | Từ 1992 (biểu diễn 1988) | Từ Tokyo 2020 | Từ Rome 1960 |
| Liên đoàn quản lý | ITF | BWF | ITTF (para) |
| Luật điều chỉnh chính | Bóng nảy hai lần | Thu nhỏ sân theo hạng | Quả giao phải ra qua vạch cuối bàn (hạng xe lăn) |
| Số hạng | Nam, nữ, quad | 6 hạng | 11 hạng |
Góc nhìn hôm nay: một sân chung cho mọi người
Bài học lớn nhất của tennis xe lăn là chỉ cần một điều chỉnh nhỏ, đúng chỗ, một môn thể thao có thể mở cửa cho rất nhiều người. Luật hai lần nảy không đòi hỏi sân mới, lưới mới hay bóng mới. Chỉ cần một câu trong luật.
Với người muốn tìm hiểu hoặc giúp đỡ phong trào: các trận tennis xe lăn ở Grand Slam thường được phát trên kênh chính thức của giải và rất đáng xem, vì tốc độ di chuyển xe và khả năng đọc bóng của các tay vợt hàng đầu thật sự ấn tượng. Phụ lục luật tennis xe lăn có trong Rules of Tennis của ITF; luật cầu lông khuyết tật có trên trang của BWF; luật bóng bàn khuyết tật nằm trong tài liệu của ITTF dành cho para. Ở Việt Nam, các vận động viên khuyết tật môn bóng bàn và cầu lông thi đấu thường xuyên tại các giải quốc gia và ASEAN Para Games. Nếu câu lạc bộ của bạn có sân bằng phẳng, lối vào không bậc thang và nhà vệ sinh phù hợp, đó đã là bước đầu để đón người chơi xe lăn.
Câu hỏi thường gặp
Tennis xe lăn được nảy mấy lần?
Người chơi tennis xe lăn được để bóng nảy tối đa hai lần. Lần nảy đầu tiên phải nằm trong sân, lần thứ hai có thể ở trong hoặc ngoài sân. Họ cũng có thể đánh ngay sau lần nảy đầu hoặc đánh vô lê.
Tennis xe lăn có ở Paralympic từ năm nào?
Tennis xe lăn được biểu diễn tại Paralympic Seoul 1988 và chính thức là môn tranh huy chương từ Paralympic Barcelona 1992. Hạng quad được bổ sung từ Paralympic Athens 2004.
Hạng quad trong tennis xe lăn là gì?
Quad là hạng dành cho người có suy giảm ở cả chi trên lẫn chi dưới. Vận động viên hạng này được quấn băng cố định vợt vào tay, được dùng xe lăn điện, và nam nữ thi đấu chung.
Esther Vergeer bất bại bao nhiêu trận?
Esther Vergeer thắng liên tục 470 trận đơn, từ đầu năm 2003 tới khi giải nghệ đầu năm 2013. Bà cũng giành bốn huy chương vàng đơn Paralympic liên tiếp từ 2000 tới 2012.
Người ngồi xe lăn có đánh với người đứng được không?
Được. Khi đó luật tennis xe lăn áp dụng cho người ngồi xe lăn, luật thường áp dụng cho người đứng, nghĩa là chỉ người ngồi xe lăn được nảy hai lần. Đây là cách phổ biến ở các câu lạc bộ để mọi người chơi chung.