Dây vợt tennis có bốn nhóm chính: dây ruột tự nhiên, dây nylon thường (synthetic gut), dây đa sợi (multifilament) và dây polyester. Độ căng phổ biến nằm trong khoảng 50–60 lbs (khoảng 22–27 kg): căng thấp cho bóng đi xa và êm tay hơn, căng cao cho kiểm soát tốt hơn nhưng cứng tay. Người mới nên dùng dây nylon hoặc đa sợi ở giữa khoảng độ căng hãng in trên vợt.
Nhiều người chơi lâu năm cho rằng dây và độ căng ảnh hưởng tới cảm giác đánh không kém gì chính cây vợt. Cùng một khung, đổi dây là có thể ra một cây vợt khác hẳn.
Bốn nhóm dây và tính cách của từng loại
| Loại dây | Làm từ | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Ruột tự nhiên (natural gut) | Màng ruột bò, xử lý và xoắn lại | Êm tay nhất, nảy tốt, giữ độ căng lâu nhất | Đắt nhất, sợ ẩm, dễ đứt khi đánh xoáy mạnh |
| Nylon thường (synthetic gut) | Một lõi nylon, quấn lớp sợi bọc ngoài | Rẻ, cân bằng, đủ dùng cho người mới | Nhanh mất độ căng, cảm giác bình thường |
| Đa sợi (multifilament) | Hàng trăm sợi nhỏ bện lại | Êm, gần cảm giác dây ruột, thân thiện với khuỷu tay | Sờn nhanh, đứt sớm với người đánh xoáy nhiều |
| Polyester (poly, co-poly) | Một sợi polyester đặc, thường pha thêm phụ gia | Bền, kiểm soát tốt, tạo xoáy mạnh | Cứng tay, mất độ căng nhanh dù không đứt, dễ gây đau khuỷu tay |
Dây ruột: loại dây cổ nhất vẫn còn được dùng
Dây ruột có mặt từ thời tennis hiện đại mới hình thành ở cuối thế kỷ 19. Hãng Babolat (Pháp) lấy năm 1875 làm mốc ra đời dây ruột của mình. Tới nay, dây ruột vẫn được nhiều tay vợt chuyên nghiệp dùng, nhất là trong kiểu đan lai.
Polyester đã thay đổi tennis như thế nào
Từ cuối thập niên 1990, dây polyester phổ biến dần trong giới chuyên nghiệp. Vì cứng và trượt trên nhau dễ, dây poly cho phép tay vợt vung rất mạnh mà bóng vẫn nằm trong sân nhờ xoáy lên. Lối đánh cuối sân với xoáy lên nặng mà ta thấy ngày nay gắn chặt với loại dây này. Gustavo Kuerten, nhà vô địch Roland Garros 1997, thường được nhắc tới như một trong những tay vợt đầu tiên thành công lớn với dây poly.
Nhưng cái gì hợp với người vung 120 km/h chưa chắc hợp người chơi phong trào. Dây poly trên cánh tay chưa đủ lực vung trở nên cứng và "chết", truyền nhiều rung về khuỷu tay.
Đan lai (hybrid)
Đan lai là dùng một loại dây cho dây dọc (mains) và loại khác cho dây ngang (crosses). Kiểu phổ biến là dây ruột hoặc đa sợi một chiều, poly chiều còn lại — vừa có độ êm, vừa có độ bền và xoáy. Roger Federer nổi tiếng với kiểu đan lai dây ruột kết hợp poly suốt nhiều năm thi đấu.
Độ dày dây (gauge)
Độ dày ghi bằng số gauge hoặc mm. Số gauge càng lớn, dây càng mỏng.
| Gauge | Đường kính xấp xỉ | Đặc tính |
|---|---|---|
| 15L | khoảng 1,35 mm | Rất bền, ít cảm giác |
| 16 | khoảng 1,30 mm | Phổ biến nhất, cân bằng |
| 17 | khoảng 1,25 mm | Nhiều cảm giác và xoáy hơn, đứt sớm hơn |
| 18 | khoảng 1,20 mm | Mỏng, nhạy, chủ yếu dùng cho mặt vợt mắt dày 18x20 |
Dây mỏng ôm bóng hơn, tạo xoáy dễ hơn, nhưng đứt sớm. Người đánh xoáy nhiều mà hay đứt dây có thể lên dây dày hơn một cấp.
Độ căng: căng hay chùng thì được gì
Đây là chỗ nhiều người nghĩ ngược. Dây căng thấp mới là dây cho bóng đi xa hơn: mặt dây lún nhiều như tấm bạt nhún, bóng ít bị biến dạng, năng lượng trả lại nhiều. Dây căng cao làm mặt vợt cứng như tấm ván, bóng đi ngắn hơn với cùng một lực vung — người đánh mạnh dùng để giữ bóng trong sân.
| Căng thấp hơn | Căng cao hơn |
|---|---|
| Bóng đi xa, có lực hơn | Bóng đi ngắn, dễ kiểm soát hướng hơn |
| Êm tay, ít rung | Cứng tay, rung nhiều hơn |
| Điểm ngọt rộng hơn | Điểm ngọt hẹp hơn |
| Dây xê dịch nhiều, dễ lệch | Dây giữ vị trí tốt hơn |
Mấy con số khởi điểm
- Mỗi khung vợt đều in khoảng độ căng khuyến nghị (thường 50–60 lbs). Người mới bắt đầu ở giữa khoảng đó.
- Dây poly thường được đan thấp hơn dây nylon hay đa sợi vài lbs, vì bản chất đã cứng.
- Dây dọc và dây ngang có thể đan cùng mức, hoặc dây ngang thấp hơn 1–2 lbs tuỳ thói quen người đan.
- Đổi độ căng mỗi lần 2 lbs rồi đánh thử, thay vì nhảy 5–6 lbs một lúc.
Lbs và kg: 1 kg xấp xỉ 2,2 lbs. 55 lbs tương đương khoảng 25 kg.
Độ căng không đứng yên
Dây bắt đầu chùng ngay sau khi rời máy đan, mất nhanh nhất trong những giờ đầu rồi chậm dần. Nắng nóng, để vợt trong xe kín và đánh nhiều làm dây chùng nhanh hơn. Dây poly có đặc điểm khó chịu: chưa đứt nhưng đã "chết" — mất độ đàn hồi, đánh như gỗ, rung nhiều. Nhiều người dùng poly cả năm không thay vì "dây chưa đứt", và đó là một nguyên nhân hay gặp của đau khuỷu tay.
Khi nào thay dây
Một quy tắc dân gian được nhiều cửa hàng và huấn luyện viên nhắc: mỗi năm thay dây số lần bằng số buổi chơi mỗi tuần. Chơi ba buổi một tuần thì thay khoảng ba lần một năm. Đây là mức tối thiểu cho dây nylon, đa sợi; dây poly thường cần thay sớm hơn.
Dấu hiệu nên thay:
- Dây sờn, lông tơ, nhất là đa sợi bong lớp ngoài.
- Dây xê dịch nhiều, không tự trở về vị trí.
- Bóng bay xa bất thường, khó giữ trong sân.
- Tay bắt đầu mỏi, rung nhiều hơn trước dù không đổi gì khác.
Giảm rung và dây cho người đau khuỷu tay
Cục giảm rung nhỏ gắn trên mặt dây giúp tiếng đánh bớt "boong" và giảm rung của dây, nhưng gần như không làm giảm rung của khung truyền vào tay. Người đau khuỷu tay cần thay đổi gốc rễ hơn:
- Chuyển sang dây ruột hoặc đa sợi.
- Giảm độ căng vài lbs.
- Kiểm tra cỡ cán có quá nhỏ không.
- Cân nhắc khung vợt mềm hơn (chỉ số RA thấp hơn).
Đau kéo dài cần đi khám; dây chỉ là một phần nguyên nhân. Chuyện khuỷu tay tennis có bài riêng trong danh mục Thể lực & chấn thương.
Đan ở đâu, đan máy gì
Có ba loại máy đan phổ biến: máy điện tử kéo liên tục (constant pull, chính xác nhất), máy quả tạ (drop weight, rẻ nhưng phụ thuộc tay thợ) và máy quay tay khoá (lockout). Thợ giỏi trên máy nào cũng cho kết quả ổn; thợ ẩu trên máy tốt vẫn có thể đan lệch.
Mấy điều nên dặn thợ: loại dây, độ dày, độ căng dây dọc và dây ngang, có muốn căng trước (pre-stretch) không. Hỏi thêm thợ đan theo cách hai nút hay bốn nút và có kiểm khung trước khi đan. Khung vợt có nứt nhỏ, kéo dây căng lên là có thể gãy ngay trên máy.
Góc nhìn hôm nay
Thử nghiệm dây là cách nâng cấp vợt rẻ nhất. Thay vì mua vợt mới, thử hai đến ba loại dây và vài mức căng trên chính cây vợt đang dùng, ghi lại cảm giác sau mỗi lần. Nhiều người phát hiện ra cây vợt cũ "khó đánh" chỉ vì đang mang một bộ poly đã chết từ lâu.
Ai muốn đọc sâu có thể tìm các nghiên cứu về vật lý dây vợt của nhóm nghiên cứu tennis ở các trường đại học Mỹ và Anh, hoặc các bảng so sánh dây mà một số cửa hàng chuyên đo bằng máy. Những bảng đó chỉ đo được độ cứng và mức mất căng — cảm giác vẫn phải tự đánh mới biết.
Câu hỏi thường gặp
Dây vợt tennis nên căng bao nhiêu?
Phần lớn người chơi nằm trong khoảng 50–60 lbs (khoảng 22–27 kg). Người mới nên bắt đầu ở giữa khoảng độ căng in trên khung vợt. Dây poly thường đan thấp hơn dây nylon vài lbs.
Dây căng cao thì bóng đi xa hơn đúng không?
Không, ngược lại. Dây căng thấp mới cho bóng đi xa và có lực hơn. Dây căng cao giúp kiểm soát hướng tốt hơn nhưng bóng đi ngắn hơn và cứng tay hơn.
Bao lâu nên thay dây vợt tennis?
Quy tắc thường được nhắc: mỗi năm thay số lần bằng số buổi chơi mỗi tuần. Dây poly nên thay sớm hơn vì mất độ đàn hồi dù chưa đứt. Bóng bay xa bất thường hoặc tay rung nhiều là dấu hiệu nên thay.
Dây poly có hợp với người mới không?
Thường là không. Dây poly cứng, cần lực vung lớn mới phát huy, và dễ gây đau khuỷu tay với người chưa có kỹ thuật tốt. Người mới hợp hơn với dây nylon hoặc đa sợi.
Dây đa sợi và dây ruột khác nhau thế nào?
Dây ruột làm từ màng ruột bò, êm và giữ độ căng tốt nhất nhưng đắt và sợ ẩm. Dây đa sợi là nhiều sợi tổng hợp bện lại, cố gắng mô phỏng cảm giác dây ruột với giá rẻ hơn. Cả hai đều thân thiện với khuỷu tay hơn dây poly.