Tiebreak là loạt đánh phân định khi set hòa 6–6: người chơi đếm điểm 1, 2, 3 thay vì 15, 30, 40, ai tới 7 điểm trước và hơn đối thủ 2 điểm thì thắng set với tỉ số 7–6. Từ năm 2022, cả bốn giải Grand Slam thống nhất dùng tiebreak 10 điểm ở set quyết định khi hòa 6–6. Trước khi có tiebreak, set chỉ kết thúc khi một bên hơn hai ván, nên đã có những set kéo dài vài chục ván và một trận đấu kéo dài ba ngày.
Luật tiebreak 7 điểm
- Bắt đầu: khi set hòa 6–6. Người lẽ ra giao ván thứ 13 sẽ giao điểm đầu tiên.
- Thứ tự giao bóng: người thứ nhất giao 1 điểm (từ nửa phải sân), sau đó mỗi bên lần lượt giao 2 điểm liên tiếp, bắt đầu từ nửa trái rồi sang nửa phải.
- Đếm điểm: 0, 1, 2, 3… tới 7. Phải hơn đối thủ 2 điểm, nên tiebreak có thể lên 8–6, 10–8, 16–14…
- Đổi sân: sau mỗi 6 điểm (khi tổng điểm hai bên là 6, 12, 18…), không ngồi nghỉ.
- Ghi tỉ số: set ghi 7–6, kèm điểm của người thua tiebreak trong ngoặc, ví dụ 7–6(4).
- Set sau: người đã giao điểm đầu tiên của tiebreak sẽ đỡ giao bóng ở ván đầu của set kế tiếp.
Cách luân phiên "1 rồi 2–2" có lý do: nó giữ cho mỗi bên giao số điểm gần bằng nhau, và người giao luôn được giao từ cả hai nửa sân. Không bên nào được lợi thế giao bóng quá nhiều điểm liên tiếp.
Match tiebreak 10 điểm
Match tiebreak (còn gọi super tiebreak) có luật giống hệt tiebreak thường nhưng đánh tới 10 điểm, vẫn phải hơn 2. Nó được dùng theo hai cách:
- Thay hẳn set thứ ba: đánh đôi trên ATP, WTA Tour, đôi nam nữ ở nhiều giải và rất nhiều giải phong trào.
- Phân định set quyết định khi hòa 6–6: chuẩn chung của bốn giải Grand Slam từ năm 2022, cho cả nam và nữ.
Mười điểm thay vì bảy giúp giảm yếu tố may rủi: một hai điểm may mắn khó định đoạt được cả trận như ở tiebreak 7 điểm.
Lịch sử: từ set không giới hạn tới tiebreak
Trong gần trọn thế kỷ đầu của tennis hiện đại, mọi set đều là set lợi thế (advantage set): không có giới hạn, chỉ dừng khi hơn hai ván. Với lối giao bóng lên lưới trên sân cỏ, giữ giao bóng dễ hơn bẻ rất nhiều, và những set 13–11, 22–20 không hiếm.
Người đề xuất tiebreak là James Van Alen, một nhà hoạt động tennis người Mỹ, người sáng lập Bảo tàng và Đại sảnh Danh vọng Tennis Quốc tế ở Newport, Rhode Island. Ông thử nghiệm nhiều phương án rút ngắn trận từ thập niên 1950–1960, với mục tiêu làm tennis dễ xếp lịch và dễ lên truyền hình hơn.
Các mốc chính
- 1970: Mỹ mở rộng là giải Grand Slam đầu tiên dùng tiebreak, ban đầu là kiểu "đột tử" 9 điểm của Van Alen: ai tới 5 điểm trước thắng, kể cả khi 5–4, điểm cuối cùng có thể là điểm quyết định cho cả hai bên.
- 1971: Wimbledon áp dụng tiebreak khi set hòa 8–8 (trừ set cuối).
- Giữa thập niên 1970: Mỹ mở rộng chuyển sang tiebreak 7 điểm phải hơn 2, kiểu đang dùng hiện nay.
- 1979: Wimbledon dời mốc tiebreak về 6–6, giống các giải khác.
- 2010: trận John Isner – Nicolas Mahut ở vòng 1 Wimbledon kéo dài 11 giờ 5 phút qua ba ngày, set năm kết thúc 70–68. Đây vẫn là trận đấu dài nhất lịch sử tennis.
- 2018: bán kết Wimbledon giữa Kevin Anderson và John Isner kéo dài khoảng 6 giờ rưỡi, set năm 26–24, khiến trận bán kết còn lại bị dời giờ và người thắng kiệt sức trước chung kết.
- 2019: Wimbledon đưa tiebreak vào set năm khi hòa 12–12. Ngay năm đó, chung kết Djokovic – Federer trở thành chung kết đơn nam Wimbledon đầu tiên phân định bằng tiebreak set cuối. Cùng năm, Úc mở rộng dùng tiebreak 10 điểm khi set cuối hòa 6–6.
- 2022: bốn giải Grand Slam thống nhất: set quyết định hòa 6–6 đánh tiebreak 10 điểm. Roland Garros, giải cuối cùng giữ set cuối không giới hạn, cũng chuyển theo.
Thể thức set ở các cấp độ
| Cấp độ | Số set | Set quyết định |
|---|---|---|
| Đơn nam Grand Slam | Thắng 3 trong 5 | Tiebreak 10 điểm khi 6–6 (từ 2022) |
| Đơn nữ Grand Slam | Thắng 2 trong 3 | Tiebreak 10 điểm khi 6–6 (từ 2022) |
| Đơn ATP, WTA Tour | Thắng 2 trong 3 | Tiebreak 7 điểm khi 6–6 |
| Đôi ATP, WTA Tour | Thắng 2 trong 3 | Set ba thay bằng match tiebreak 10 điểm, ván dùng no-ad |
| Giải phong trào phổ biến | Một set dài (tới 8 hoặc 9 ván) hoặc 2 trong 3 set | Tùy điều lệ |
Ở các trận đơn nữ Grand Slam, thể thức 2 trong 3 set đã được bàn đi bàn lại nhiều lần. Một số tay vợt nữ ủng hộ đánh 5 set như nam, số khác phản đối; đến nay chưa có thay đổi. Thông tin trong bảng trên tính tới năm 2025.
Những thể thức thử nghiệm
- Fast4: set tới 4 ván, tiebreak ở 3–3, no-ad, let khi giao bóng vẫn đánh tiếp. Phát triển ở Úc, dùng trong các trận biểu diễn.
- Next Gen ATP Finals: giải dành cho tay vợt trẻ, từng dùng set tới 4 ván và nhiều thử nghiệm khác như hệ thống gọi bóng tự động, đồng hồ đếm giờ giao bóng, cho huấn luyện viên chỉ đạo qua tai nghe. Một số thử nghiệm sau đó được đưa vào tour chính.
- Đánh tính thời gian (timed match): thường gặp ở giải phong trào thuê sân theo giờ, khi hết giờ thì ai dẫn người đó thắng, hoặc đánh thêm một tiebreak.
Tâm lý và chiến thuật trong tiebreak
Tiebreak thường được xem là "trận đấu thu nhỏ" với áp lực dồn lên mỗi điểm. Một vài điều người xem lâu năm hay để ý:
- Điểm "mini-break": trong tiebreak, thắng một điểm trên giao bóng của đối thủ gọi là mini-break. Giữ được mọi điểm giao bóng của mình và có một mini-break là đủ thắng.
- Giao bóng trở nên quý hơn: tỉ lệ vào giao bóng một trong tiebreak thường quyết định kết quả.
- Đầu tiebreak quan trọng: dẫn 3–0 hay 4–1 trong tiebreak 7 điểm tạo lợi thế rất lớn, vì đối thủ phải lấy lại ngay trên giao bóng của người dẫn.
- Đổi sân ở điểm 6: là khoảnh khắc ngắn để tay vợt lấy lại nhịp thở; nhiều người dùng nó như một nghi thức tập trung lại.
Novak Djokovic được giới chuyên môn đánh giá là một trong những tay vợt giỏi tiebreak nhất lịch sử, đặc biệt ở các trận lớn; chung kết Wimbledon 2019 là ví dụ hay được nhắc khi anh thắng cả ba loạt tiebreak trong trận.
Góc nhìn hôm nay: tiebreak cho người chơi phong trào
Ở sân phong trào, tiebreak hay gây tranh cãi vì ít ai nhớ chắc thứ tự giao bóng và lúc đổi sân. Mẹo đơn giản: người giao điểm đầu tiên giao 1 quả, rồi cứ hai quả đổi người; khi tổng điểm chia hết cho 6 thì đổi sân. Đọc tỉ số to rõ sau mỗi điểm. Nếu đội bạn thường xuyên thiếu giờ sân, hãy thống nhất trước trận dùng match tiebreak 10 điểm thay set ba, vừa công bằng vừa kết thúc đúng giờ.
Muốn hiểu lịch sử của tiebreak, Đại sảnh Danh vọng Tennis Quốc tế ở Newport, Rhode Island, nơi James Van Alen gắn bó, là địa chỉ đáng ghé. Còn để cảm nhận áp lực, hãy xem lại vài loạt tiebreak set cuối ở Grand Slam: không có loạt nào giống loạt nào.
Câu hỏi thường gặp
Tiebreak trong tennis là gì?
Tiebreak là loạt đánh phân định khi set hòa 6–6. Điểm được đếm 1, 2, 3, ai tới 7 điểm trước và hơn đối thủ 2 điểm thì thắng set 7–6. Ở set quyết định của các giải Grand Slam, tiebreak đánh tới 10 điểm.
Trong tiebreak ai giao bóng trước?
Người lẽ ra giao ván thứ 13 sẽ giao điểm đầu tiên, chỉ một điểm. Sau đó mỗi bên luân phiên giao hai điểm liên tiếp. Hai bên đổi sân sau mỗi 6 điểm.
Ai phát minh ra tiebreak?
James Van Alen, nhà hoạt động tennis người Mỹ và người sáng lập Đại sảnh Danh vọng Tennis Quốc tế ở Newport. Ông muốn rút ngắn trận đấu để dễ xếp lịch và lên truyền hình. Mỹ mở rộng 1970 là giải Grand Slam đầu tiên áp dụng.
Trận tennis dài nhất lịch sử là trận nào?
Trận John Isner gặp Nicolas Mahut ở vòng 1 Wimbledon 2010, kéo dài 11 giờ 5 phút qua ba ngày. Set năm kết thúc với tỉ số 70–68 nghiêng về Isner. Trận này là một trong những lý do Wimbledon về sau đưa tiebreak vào set cuối.
Match tiebreak khác tiebreak thường thế nào?
Match tiebreak đánh tới 10 điểm thay vì 7, vẫn phải hơn 2 điểm, luật giao bóng và đổi sân giống tiebreak thường. Nó thường thay cho set thứ ba trong đánh đôi chuyên nghiệp và giải phong trào. Ở Grand Slam, nó dùng để phân định set quyết định khi hòa 6–6.
Vì sao Roland Garros từng không có tiebreak ở set cuối?
Roland Garros giữ truyền thống set cuối không giới hạn lâu hơn ba giải còn lại, set chỉ kết thúc khi một bên hơn hai ván. Từ năm 2022, giải này cùng ba Grand Slam khác thống nhất dùng tiebreak 10 điểm khi set quyết định hòa 6–6.