Bóng bàn thi đấu theo ván 11 điểm: ai đạt 11 trước là thắng ván, nhưng nếu hai bên hoà 10–10 thì phải hơn nhau 2 điểm mới xong. Mỗi người giao 2 quả rồi đổi, từ 10–10 thì mỗi người giao 1 quả. Một trận thường đánh 3 thắng 2 (5 ván) hoặc 4 thắng 3 (7 ván). Phần lớn tranh cãi ở bàn phong trào không nằm ở cách tính điểm mà ở những chi tiết nhỏ: tay chạm bàn, bóng chạm cạnh, giao bóng chạm lưới.
Bóng bàn ra đời và luật đã đổi những gì
Bóng bàn xuất hiện ở Anh cuối thế kỷ 19 như một cách chơi tennis thu nhỏ trong phòng khách sau bữa tối. Người ta dùng sách dựng làm lưới, nắp hộp xì gà làm vợt. Cái tên "ping-pong" mô phỏng tiếng bóng nảy, được hãng J. Jaques & Son của Anh đăng ký làm nhãn hiệu đầu thế kỷ 20. Vì tên này bị giữ bản quyền, giới chơi chính thức chuyển sang gọi "table tennis".
Liên đoàn Bóng bàn Quốc tế (ITTF) thành lập năm 1926, cùng năm giải vô địch thế giới đầu tiên diễn ra ở London. Từ đó tới nay luật thay đổi nhiều lần, nhưng những mốc người chơi hôm nay cần biết phần lớn nằm quanh năm 2000:
| Năm | Thay đổi | Lý do thường được nêu |
|---|---|---|
| 2000 | Bóng từ 38 mm lên 40 mm | Bóng to hơn, chậm hơn, ít xoáy hơn, khán giả dễ theo dõi đường bóng |
| 2001 | Ván từ 21 điểm xuống 11 điểm, giao bóng mỗi lượt 2 quả thay vì 5 | Trận ngắn hơn, nhiều điểm quyết định hơn, hợp truyền hình |
| 2002 | Cấm che bóng khi giao | Người đỡ phải thấy được bóng suốt quá trình giao |
| 2014 | Bóng nhựa thay bóng celluloid ở giải lớn | Celluloid dễ cháy, khó vận chuyển và sản xuất |
Ở nhiều câu lạc bộ phong trào, người lớn tuổi vẫn quen đánh 21. Không sai gì cả nếu cả bàn đồng ý, nhưng mọi giải chính thức từ 2001 đều dùng 11 điểm.
Tính điểm: ván, trận và điểm hoà
Một điểm được ghi khi nào
Bạn ghi điểm khi đối phương không trả được bóng hợp lệ. Cụ thể là khi đối phương:
- giao hỏng (bóng không chạm bàn mình rồi bàn đối diện, hoặc giao sai luật);
- đánh bóng ra ngoài, vào lưới, hoặc để bóng nảy hai lần bên phần bàn của họ;
- đánh bóng khi nó chưa nảy trên bàn của họ (bóng bàn không có vô lê, khác hẳn tennis);
- làm xê dịch mặt bàn, hoặc tay không cầm vợt chạm vào mặt bàn khi bóng đang trong cuộc;
- chạm vào lưới hoặc cột lưới bằng người, vợt hay quần áo khi bóng đang trong cuộc;
- đánh bóng hai lần liên tiếp một cách cố ý (chạm vợt rồi chạm tay cầm vợt trong cùng một cú vung thì vẫn hợp lệ).
Ván và trận
Ván kết thúc khi một bên đạt 11 điểm với cách biệt ít nhất 2. Nếu 10–10, ván kéo tiếp tới khi có người dẫn 2: 12–10, 13–11, có khi tới 18–16. Trận đấu gồm số ván lẻ, phổ biến nhất là 5 ván (ai thắng 3 trước) ở vòng loại và giải đồng đội, 7 ván (thắng 4) ở đơn các giải lớn.
Đổi bên
Hai bên đổi bên sau mỗi ván. Ở ván quyết định (ván 5 của trận 5 ván, ván 7 của trận 7 ván), hai bên đổi bên khi một người chạm điểm 5. Mục đích là chia đều lợi thế ánh sáng, gió điều hoà hay nền sàn.
Giao bóng và quyền giao
Quyền giao đầu trận thường quyết định bằng tung đồng xu hoặc đoán tay giấu bóng. Người thắng được chọn giao, đỡ, hoặc chọn bên bàn. Sau đó cứ mỗi 2 điểm, quyền giao chuyển sang người kia, bất kể ai thắng điểm. Khi tỉ số 10–10, mỗi người chỉ giao 1 quả rồi đổi. Ván sau, người đỡ đầu ván trước sẽ giao trước.
Giao bóng hợp lệ có mấy điểm chính: bóng đặt trên lòng bàn tay mở và đứng yên, tung gần như thẳng đứng lên ít nhất 16 cm, đánh khi bóng đang rơi, bóng ở sau vạch cuối bàn và cao hơn mặt bàn, không bị người hay quần áo che khuất. Bóng phải chạm bàn mình một lần rồi qua lưới chạm bàn đối diện. Chi tiết từng điều, cùng các lỗi hay gặp ở bàn phong trào, được bàn kỹ trong bài về giao bóng.
Giao bóng chạm lưới
Nếu bóng giao chạm lưới hoặc cột lưới rồi vẫn rơi đúng phần bàn đối phương, đó là giao lại (let) — không ai được điểm, người giao giao lại, và không giới hạn số lần. Nếu bóng chạm lưới rồi rơi ra ngoài hoặc rơi về bàn mình thì người giao mất điểm. Lưu ý: điều này chỉ áp dụng cho quả giao. Trong lúc đánh qua lại, bóng chạm lưới rồi rơi vào bàn đối phương là điểm hợp lệ, đối phương phải đỡ.
Những tình huống hay cãi nhau ở bàn
Bóng chạm cạnh bàn
Bóng chạm mép trên của bàn (cạnh viền trắng nhìn từ trên xuống) là bóng tốt. Bóng chạm vào thành bên của bàn, tức phần thẳng đứng bên dưới mép, là bóng hỏng. Phân biệt bằng hướng nảy: chạm mép trên thì bóng thường bật lên hoặc đi tiếp về phía trước; chạm thành bên thì bóng rơi xuống gần như thẳng đứng hoặc dội ngang. Bóng chạm vạch giữa (vạch chia đôi dọc bàn) khi đánh đơn không có ý nghĩa gì, vạch đó chỉ dành cho giao bóng đánh đôi.
Tay chạm bàn
Tay không cầm vợt chạm mặt bàn khi bóng đang trong cuộc là mất điểm. Tay cầm vợt chạm bàn thì không sao, miễn không làm bàn xê dịch. Người hay vấp lỗi này là người đánh gần bàn, quen chống tay trái khi với bóng ngắn.
Bóng chạm người
Bóng chạm vào người, quần áo hay bất cứ thứ gì bạn mang theo (trừ vợt và bàn tay cầm vợt dưới cổ tay) trước khi bạn đánh là bạn mất điểm, dù khi đó bạn đang đứng ngoài bàn và bóng có vẻ đi ra ngoài. Lý do: bóng chưa ra khỏi cuộc cho tới khi chạm sàn hay vật khác ngoài bàn.
Đánh bằng tay cầm vợt
Bóng chạm ngón tay đang cầm vợt hoặc phần tay dưới cổ tay rồi đi qua bàn đối phương thì vẫn hợp lệ. Người ta coi bàn tay cầm vợt là một phần của vợt.
Luật đánh đôi khác đơn ở đâu
Trong đánh đôi, hai người cùng đội phải đánh luân phiên: A giao, đối phương X đỡ, rồi B đánh, rồi Y, rồi lại A. Một người đánh hai lần liên tiếp là mất điểm. Đây là điều khiến đánh đôi bóng bàn khó hơn vẻ ngoài: đánh xong phải lùi ra nhường chỗ cho đồng đội ngay.
Giao bóng đánh đôi phải đi chéo: từ nửa phải bàn mình sang nửa phải bàn đối phương (tính theo người đứng ở mỗi bên). Vạch giữa 3 mm chia hai nửa, bóng chạm vạch giữa được tính là tốt. Thứ tự giao đỡ cũng xoay vòng theo quy định để mỗi người lần lượt giao cho một đối thủ, và ở ván quyết định khi một đội chạm điểm 5, đội đỡ phải đổi thứ tự đỡ.
Thời gian, tạm dừng và hệ thống đánh nhanh
Hội ý một phút
Mỗi người (hoặc mỗi cặp đôi) được xin một lần hội ý tối đa 1 phút trong cả trận. Giữa các ván được nghỉ tối đa 1 phút. Người chơi được lau mồ hôi sau mỗi 6 điểm và khi đổi bên ở ván quyết định, không phải sau mỗi điểm như nhiều người vẫn làm. Thời gian khởi động trên bàn thi đấu thường là 2 phút.
Hệ thống đánh nhanh (expedite)
Đây là điều luật ít người phong trào biết. Nếu một ván kéo dài quá 10 phút mà tổng điểm hai bên chưa tới 18, trọng tài áp dụng hệ thống đánh nhanh: từ đó mỗi người giao luân phiên từng quả, và nếu bên đỡ trả được 13 quả hợp lệ liên tiếp trong một điểm thì bên đỡ được điểm. Khi đã áp dụng, hệ thống giữ nguyên tới hết trận. Luật này ra đời từ thập niên 1930, khi những trận giữa hai tay vợt phòng thủ cắt bóng kéo dài hàng giờ — có điểm đánh qua lại hơn một giờ đồng hồ mới xong.
Góc nhìn hôm nay: dùng luật để chơi vui hơn
Ở bàn cơ quan hay câu lạc bộ, không ai cần trọng tài. Nhưng biết luật chuẩn giúp tránh những trận cãi nhau vô ích. Mấy việc nên làm:
- Trước khi đánh, thống nhất ván 11 hay 21, và có áp dụng luật giao bóng tung 16 cm hay không. Nhiều nơi phong trào cho phép giao "thoải mái", miễn hai bên cùng đồng ý.
- Bóng chạm cạnh thì người ở gần nhìn rõ nhất — nên để người đó quyết, và người chơi đàng hoàng sẽ tự nhận khi bóng chạm thành bên bàn mình.
- Muốn đọc luật gốc, tìm "ITTF Handbook" trên trang của Liên đoàn Bóng bàn Thế giới. Phần "Laws of Table Tennis" chỉ vài trang, đọc một buổi là hết.
- Xem một trận đơn ở giải WTT hay vô địch thế giới, để ý cách trọng tài giơ tay báo giao lại, báo lỗi giao bóng — học luật bằng mắt nhanh hơn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Bóng bàn đánh bao nhiêu điểm một ván?
Luật chính thức hiện nay là 11 điểm một ván, phải hơn 2 điểm nếu hoà 10–10. Luật 21 điểm đã bỏ từ năm 2001, chỉ còn được dùng theo thoả thuận ở một số nơi chơi phong trào.
Bóng bàn mỗi người giao mấy quả?
Mỗi người giao 2 quả rồi đổi quyền giao, không phụ thuộc ai thắng điểm. Khi tỉ số lên 10–10, mỗi người chỉ giao 1 quả rồi đổi tới khi kết thúc ván.
Giao bóng chạm lưới có được giao lại không?
Có, nếu bóng chạm lưới rồi vẫn rơi đúng bàn đối phương thì giao lại và không giới hạn số lần. Nếu chạm lưới mà rơi ra ngoài hoặc không qua lưới thì người giao mất điểm.
Bóng chạm cạnh bàn bóng bàn có tính không?
Chạm mép trên của bàn là bóng tốt, đối phương phải đỡ. Chạm vào thành bên thẳng đứng bên dưới mép là bóng hỏng. Hướng bóng nảy sau khi chạm là cách nhận biết dễ nhất.
Tay chạm bàn bóng bàn có bị mất điểm không?
Tay không cầm vợt chạm mặt bàn khi bóng đang trong cuộc thì mất điểm. Tay cầm vợt chạm bàn không bị phạt, trừ khi làm bàn xê dịch.
Đánh đôi bóng bàn có phải đánh luân phiên không?
Có. Hai người cùng đội phải đánh lần lượt từng quả, một người đánh hai lần liền là mất điểm. Giao bóng đánh đôi phải đi chéo từ nửa phải bàn này sang nửa phải bàn kia.