Tâm lý tay vợt chuyên nghiệp chịu những sức ép mà người chơi phong trào hiếm khi nghĩ tới: gần như cả năm sống trên đường, thu nhập và thứ hạng phụ thuộc vào từng tuần thi đấu, và trên sân phải tự xoay xở một mình trước hàng nghìn khán giả. Vì thế phần lớn tay vợt hàng đầu hiện nay làm việc với chuyên gia tâm lý hoặc huấn luyện viên tinh thần, và ngày càng nhiều người nói công khai về sức khỏe tâm thần. Kỹ năng tâm lý được coi là một phần của nghề, ngang với giao bóng hay thể lực.
Một môn thể thao cô đơn
Tennis đơn, cầu lông đơn và bóng bàn đơn có một đặc điểm chung: khi trận đấu bắt đầu, người chơi đứng một mình. Không có đồng đội để chia lỗi, không có ai để chuyền bóng khi mình đang chơi tệ. Ở tennis, trong rất nhiều năm, huấn luyện viên còn bị cấm chỉ đạo trong lúc thi đấu ở phần lớn các giải; tay vợt phải tự đọc trận và tự điều chỉnh. Những năm gần đây luật đã nới dần, cho phép chỉ đạo ngắn từ khu vực khán đài trong một số điều kiện, nhưng về cơ bản người cầm vợt vẫn phải tự xử lý mọi chuyện trong đầu.
Cầu lông và bóng bàn cho phép huấn luyện viên trao đổi trong các quãng nghỉ, nhưng những quãng ấy rất ngắn. Phần còn lại là việc của tay vợt.
Cuộc sống trên đường thi đấu
Lịch tennis chuyên nghiệp gần như kéo dài cả năm, từ đầu tháng Một với các giải ở Úc tới tháng Mười Một. Cầu lông có hệ thống giải BWF World Tour, bóng bàn có hệ thống giải WTT, cũng trải khắp các châu lục. Một tay vợt có thể ở nhà ít hơn hẳn số tuần ở khách sạn.
| Nguồn áp lực | Cụ thể |
|---|---|
| Thứ hạng | Điểm xếp hạng tính theo khoảng 52 tuần gần nhất; điểm của giải năm trước phải "bảo vệ" khi giải đó quay lại |
| Thu nhập | Với tay vợt ngoài nhóm đầu, tiền thưởng phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả; thua vòng đầu có thể không đủ bù chi phí đi lại và đội ngũ |
| Di chuyển | Lệch múi giờ, đổi mặt sân, đổi khí hậu liên tục |
| Cô lập | Xa gia đình, bạn bè; đối thủ hôm nay là người gặp lại tuần sau |
| Chú ý của công chúng | Họp báo sau mỗi trận, bình luận trên mạng xã hội, kỳ vọng của quê nhà |
Ở tầm thấp hơn của hệ thống, như các giải Challenger hay ITF trong tennis, áp lực tài chính còn lớn hơn. Nhiều tay vợt trẻ phải tính từng chuyến bay, từng đêm khách sạn.
Từ nóng nảy tới điềm tĩnh: những con người thay đổi
Roger Federer
Ít ai nhìn Federer trong những năm đỉnh cao mà nghĩ rằng ông từng là một thiếu niên hay ném vợt và nổi nóng trên sân. Chính Federer nhiều lần kể rằng ông phải mất vài năm, khoảng đầu thập niên 2000, để học cách giữ bình tĩnh. Phong thái điềm đạm mà người ta coi là bẩm sinh thật ra là kết quả của luyện tập.
Rafael Nadal
Nadal được biết đến vì gần như không bao giờ đập vợt. Anh nhiều lần giải thích rằng từ nhỏ chú Toni, người huấn luyện anh, đã không chấp nhận chuyện đó: đập vợt là thiếu tôn trọng những người không có điều kiện mua vợt, và là dấu hiệu mất kiểm soát.
Thua nhiều trận chung kết trước khi thắng
Andy Murray thua bốn trận chung kết Grand Slam đầu tiên: Mỹ mở rộng 2008, Úc mở rộng 2010 và 2011, Wimbledon 2012. Cuối năm 2011, anh mời Ivan Lendl làm huấn luyện viên. Lendl là người có trải nghiệm giống hệt: chính ông cũng thua bốn trận chung kết Grand Slam đầu tiên, trước khi vô địch Roland Garros 1984. Năm 2012, Murray giành huy chương vàng Olympic London rồi vô địch Mỹ mở rộng, và năm 2013 vô địch Wimbledon.
Người ta thường nhắc chuyện này như một ví dụ về việc huấn luyện viên có thể giúp nhiều nhất ở phần tâm lý: Lendl không cần dạy Murray đánh bóng, ông hiểu cảm giác đứng ở chung kết mà mãi không thắng được.
Khi tay vợt nói thật về sức khỏe tâm thần
Từ cuối thập niên 2010, ngày càng nhiều tay vợt chuyên nghiệp nói công khai về áp lực tinh thần, điều trước đây gần như là chuyện cấm kỵ.
- Naomi Osaka rút khỏi Roland Garros 2021 sau tranh cãi về việc cô không tham dự họp báo, và cho biết cô đã trải qua những giai đoạn trầm cảm kéo dài. Sự việc làm dấy lên tranh luận rộng về nghĩa vụ truyền thông của vận động viên.
- Ashleigh Barty tạm rời tennis năm 2014, chơi cricket chuyên nghiệp một thời gian rồi trở lại năm 2016. Cô làm việc nhiều năm với huấn luyện viên tinh thần Ben Crowe, vô địch Roland Garros 2019, Wimbledon 2021, Úc mở rộng 2022, và giải nghệ vào tháng 3 năm 2022 khi đang là số 1 thế giới, ở tuổi 25. Cô nói mình đã có được những gì mong muốn và không còn động lực tiếp tục.
Những câu chuyện này làm thay đổi cách nhìn: biết dừng lại, biết xin giúp đỡ không còn bị coi là yếu đuối.
Đội ngũ hỗ trợ tâm lý ngày nay
Một tay vợt hàng đầu hiện nay thường có quanh mình nhiều người: huấn luyện viên chính, huấn luyện viên thể lực, chuyên gia vật lý trị liệu, và ngày càng phổ biến là một chuyên gia tâm lý thể thao hoặc huấn luyện viên tinh thần. Công việc của họ thường gồm:
- Xây dựng nghi thức trước giao bóng và giữa các điểm.
- Kỹ thuật thở, thả lỏng, hình dung trước trận.
- Chuẩn bị cho những tình huống khó: khán giả thù địch, trọng tài gây tranh cãi, mưa hoãn trận.
- Quản lý kỳ vọng và cảm xúc ngoài sân: truyền thông, gia đình, tài chính.
- Chuẩn bị cho giai đoạn chấn thương và giai đoạn giải nghệ.
Novak Djokovic thường nói về thiền và các bài tập tinh thần như một phần thói quen hằng ngày. Nhiều tay vợt khác cũng nhắc tới việc hình dung trận đấu trước khi ra sân.
Giải nghệ: trận khó nhất về tâm lý
Với phần lớn tay vợt, sự nghiệp kết thúc ở độ tuổi ba mươi, có khi sớm hơn vì chấn thương. Sau hàng chục năm sống theo lịch thi đấu, việc đột ngột không còn mục tiêu, không còn bảng xếp hạng có thể rất khó. Nhiều cựu vận động viên ở các môn kể về giai đoạn trống rỗng sau khi giải nghệ. Vì vậy chuẩn bị cho cuộc sống sau sự nghiệp ngày càng được các liên đoàn và hiệp hội cầu thủ chú ý hơn.
Góc nhìn hôm nay: người chơi phong trào học được gì
Người chơi phong trào không cần chuyên gia tâm lý, nhưng có thể mượn vài thứ từ dân chuyên nghiệp:
- Coi tâm lý là kỹ năng, tập được như tập thuận tay.
- Có người để nói chuyện sau trận, một người bạn đánh cùng hay huấn luyện viên, để phân tích thay vì tự dằn vặt.
- Biết khi nào nên nghỉ: chơi đến mức chán, mệt, cáu thường xuyên là dấu hiệu cần thay đổi nhịp.
- Đọc tự truyện: Open của Andre Agassi (2009) là cuốn được nhắc nhiều vì kể rất thật về những năm ông ghét chính môn mình chơi; Rafa của Nadal (2011) kể về kỷ luật và nghi thức.
Câu hỏi thường gặp
Tay vợt chuyên nghiệp có chuyên gia tâm lý riêng không?
Phần lớn tay vợt hàng đầu hiện nay làm việc với chuyên gia tâm lý thể thao hoặc huấn luyện viên tinh thần. Họ giúp xây dựng nghi thức, kỹ thuật thở, chuẩn bị cho tình huống khó và quản lý áp lực ngoài sân như truyền thông hay tài chính.
Vì sao Ashleigh Barty giải nghệ sớm?
Barty giải nghệ vào tháng 3 năm 2022 ở tuổi 25 khi đang là số 1 thế giới. Cô cho biết mình đã đạt được những gì mong muốn trong tennis, đặc biệt sau khi vô địch Úc mở rộng 2022, và không còn động lực để tiếp tục cuộc sống thi đấu.
Andy Murray thua bao nhiêu trận chung kết Grand Slam trước khi vô địch?
Murray thua bốn trận chung kết Grand Slam đầu tiên trước khi vô địch Mỹ mở rộng 2012. Huấn luyện viên của anh lúc đó là Ivan Lendl, người cũng từng thua bốn trận chung kết Grand Slam đầu tiên trước khi vô địch Roland Garros 1984.
Vì sao Nadal không bao giờ đập vợt?
Nadal kể rằng từ nhỏ chú Toni, người huấn luyện anh, không cho phép chuyện đó. Theo cách dạy của chú, đập vợt là thiếu tôn trọng những người không có điều kiện mua vợt và là dấu hiệu mất kiểm soát.
Huấn luyện viên tennis có được chỉ đạo trong trận không?
Trong nhiều năm, phần lớn giải tennis cấm huấn luyện viên chỉ đạo trong trận. Những năm gần đây luật đã nới dần, cho phép chỉ đạo ngắn từ khu vực khán đài trong một số điều kiện. Cầu lông và bóng bàn cho phép trao đổi trong các quãng nghỉ.