Quả cầu lông: lông vịt, lông ngỗng hay nhựa, chọn loại nào

Quả cầu lông thi đấu chuẩn có 16 chiếc lông vũ cắm vào một đế bần (li-e) bọc da, nặng từ 4,74 đến 5,50 gram. Lông vũ, thường là lông ngỗng hoặc lông vịt, cho đường bay "thật" nhất: lên nhanh, hãm nhanh, rơi gần như thẳng đứng. Cầu nhựa (nylon) bền hơn nhiều và rẻ tính theo giờ chơi, nhưng bay chậm hơn ở đầu, trôi xa hơn ở cuối và phản hồi kém hơn ở lưới.

Nên chọn loại nào phụ thuộc vào việc bạn chơi để làm gì: tập kỹ thuật và thi đấu thì cầu lông vũ, tập thể lực, chơi ngoài trời hoặc dạy trẻ em thì cầu nhựa có lý do để tồn tại.

Cấu tạo một quả cầu lông vũ

Luật cầu lông của BWF mô tả quả cầu chuẩn khá chi tiết:

Cầu tốt được làm từ lông cùng một bên cánh, vì lông cánh trái và cánh phải cong ngược chiều nhau. Lông cùng chiều cong khiến quả cầu tự xoay quanh trục khi bay, và chính chuyển động xoay này giữ đường bay ổn định. Thợ làm cầu phải phân loại lông theo độ dày, độ cong, độ cứng của sống lông, rồi cắm vào đế với góc nghiêng đều nhau, sau đó buộc chỉ và quét keo. Phần lớn công đoạn vẫn cần tay người, nên giá cầu lông vũ khó giảm sâu.

Lông ngỗng và lông vịt

Lông ngỗng thường dày, sống lông chắc, bền hơn và cho cảm giác "đầm" hơn, nên các loại cầu dùng ở giải đỉnh cao thường là lông ngỗng. Lông vịt rẻ hơn, nhẹ hơn và dễ gãy hơn, phổ biến ở cầu tập và cầu phong trào. Khác biệt này có thật nhưng không tuyệt đối: một quả lông vịt làm cẩn thận có thể bay đẹp hơn một quả lông ngỗng phân loại ẩu.

Vì sao quả cầu bay lạ như vậy

Hầu hết các quả bóng thể thao bay theo đường cong parabol hơi lệch. Quả cầu lông thì không. Vòng lông vũ tạo lực cản không khí rất lớn so với khối lượng nhỏ của nó. Khi vừa rời mặt vợt, cầu có thể đạt vận tốc hàng trăm km/h, nhưng lực cản tăng theo bình phương vận tốc nên cầu mất tốc độ cực nhanh.

Kết quả là một đường bay không đối xứng: nửa đầu đi gần như thẳng, nửa cuối "rụng" xuống dốc đứng. Đường bay này là lý do cầu lông có những cú bỏ nhỏ, cú cắt chéo, cú phông cầu cao rơi thẳng xuống vạch cuối mà các môn bóng không làm được. Nó cũng là lý do cầu lông có cú đập nhanh nhất trong các môn vợt nhưng thời gian cầu sang tới sân bên kia lại không ngắn như con số tốc độ gợi ý.

Đế cầu nặng hơn phần lông rất nhiều, nên dù bị đánh theo hướng nào, quả cầu cũng nhanh chóng lật lại để đế đi trước. Hiện tượng lật cầu này thấy rõ trong cú đánh sát lưới: một cú bỏ nhỏ chạm cầu ở phần lông thay vì phần đế sẽ làm cầu lộn vòng, rất khó đỡ.

Tốc độ cầu: con số 76, 77, 78 nghĩa là gì

Trên ống cầu thường có số tốc độ, phổ biến là 76, 77, 78 hoặc 79 (một số hãng dùng thang 1–5). Số càng cao, cầu càng nặng và bay càng xa. Không có loại "tốt hơn" tuyệt đối; tốc độ phù hợp phụ thuộc vào độ cao so với mực nước biển, nhiệt độ và độ ẩm của sân. Không khí loãng ở vùng núi cao cản cầu ít hơn nên cần cầu chậm; trời lạnh, không khí đặc hơn, cần cầu nhanh hơn.

Phép thử tốc độ theo luật

Luật BWF có hẳn một phép thử: người chơi đứng ở vạch cuối sân, đánh một cú thuận tay từ dưới lên, hết lực, theo hướng song song với biên dọc. Cầu đúng tốc độ phải rơi cách vạch cuối sân đối diện từ 530 mm đến 990 mm về phía lưới. Rơi ngắn hơn là cầu chậm, rơi xa hơn là cầu nhanh. Trước mỗi giải lớn, ban tổ chức thử cầu theo cách này để chọn số tốc độ cho nhà thi đấu.

Ở Việt Nam, khí hậu nóng ẩm phần lớn thời gian trong năm, sân trong nhà lại thường không có điều hòa, nên cầu thường bay xa hơn so với ở xứ lạnh; số tốc độ phù hợp có thể thấp hơn con số quen dùng ở nước ngoài. Cách chắc nhất vẫn là tự thử theo phép thử trên ở chính sân mình hay chơi.

Cầu nhựa: khi nào nên dùng

Cầu nhựa có váy bằng nylon đúc liền thay cho 16 chiếc lông rời, đế thường làm bằng bần hoặc vật liệu tổng hợp. Cầu nhựa xuất hiện từ khoảng giữa thế kỷ 20, khi các nhà sản xuất tìm cách giải bài toán lông vũ đắt và dễ hỏng.

Cầu nhựa hợp với trẻ em mới tập, người chơi giải trí, chơi ngoài sân vườn, và những bài tập nhiều cầu (đổ cầu liên tục) để luyện thể lực. Nhưng nếu tập kỹ thuật lâu dài bằng cầu nhựa, người chơi quen với đường bay "trôi" và sẽ phải chỉnh lại nhịp khi chuyển sang cầu lông vũ, nhất là ở cú bỏ nhỏ và cú phông cao.

Cung lông vũ và tương lai của quả cầu

Cầu lông vũ phụ thuộc vào ngành chăn nuôi gia cầm, phần lớn ở Trung Quốc. Mỗi con ngỗng hay vịt chỉ cho một số ít lông cánh đạt chuẩn. Những đợt dịch cúm gia cầm từng làm nguồn lông bị gián đoạn và giá cầu tăng vọt. Cùng lúc, một trận đấu đỉnh cao có thể dùng vài chục quả cầu, vì vận động viên đổi cầu ngay khi thấy lông gãy hoặc cầu bay lệch.

Vì thế, các hãng lớn đang phát triển loại cầu "lông nhân tạo" hoặc cầu lai, cố gắng mô phỏng đường bay của lông vũ bằng vật liệu tổng hợp. Tới nay, giải đỉnh cao vẫn dùng cầu lông vũ tự nhiên, nhưng đây là hướng nhiều người trong nghề cho là không tránh được, cả vì chi phí lẫn vì phúc lợi động vật.

Giữ cầu cho bền: kinh nghiệm của dân chơi lâu năm

• Bảo quản trong ống, để nơi thoáng mát, tránh nắng và tránh cốp xe nóng. Lông vũ khô quá sẽ giòn và gãy sau vài cú đập.
• Giữ độ ẩm vừa phải. Một số người để ống cầu ở chỗ có hơi ẩm vài giờ trước khi chơi để lông dẻo lại. Không làm ướt cầu: lông thấm nước sẽ nặng và biến dạng.
• Xoay vòng cầu. Đừng đánh một quả tới khi nát; đổi cầu giữa chừng giúp nhiều quả cùng mòn đều, mỗi quả vẫn còn bay ổn.
• Nắn lông sau mỗi pha. Lông bị bẻ cong có thể nắn lại bằng tay; lông đã gãy sống thì cầu bay vẹo, nên loại ra cho tập đỡ cầu hoặc khởi động.
• Nhặt cầu đúng cách. Hất cầu bằng mặt vợt từ phía đế, không quệt vợt lên phần lông.

Thị trường Việt Nam có cả cầu nhập khẩu lẫn các thương hiệu sản xuất trong nước quen thuộc với dân phong trào. Cách đánh giá một ống cầu không nằm ở quảng cáo mà ở ba điều: các quả trong ống bay đều nhau, đạt phép thử tốc độ ở sân của bạn, và chịu được bao nhiêu pha đập trước khi gãy lông.