Cầu lông hiện tính điểm theo thể thức ba ván, mỗi ván 21 điểm, điểm nào cũng tính (rally point): bên thắng pha cầu được một điểm, bất kể ai đang giao. Bên nào thắng hai ván trước thì thắng trận. Hòa 20–20 thì phải hơn hai điểm mới thắng ván; nếu kéo tới 29–29 thì ai lấy điểm thứ 30 thắng luôn.
Phần còn lại của luật xoay quanh ba chuyện: giao cầu thế nào cho hợp lệ, cầu rơi ở đâu thì tính trong, và những lỗi nào làm mất điểm. Nắm được ba chuyện đó là đủ để tự bắt trọng tài cho một trận phong trào.
Cách tính điểm 21 điểm: từng tình huống cụ thể
Luật hiện hành do Liên đoàn Cầu lông Thế giới (BWF) ban hành. Thể thức 21 điểm được thử nghiệm từ cuối năm 2005 và chính thức áp dụng từ năm 2006, thay cho lối tính cũ. Những điểm cần nhớ:
- Mỗi pha cầu là một điểm. Bên thắng pha cầu được cộng điểm và giành quyền giao cầu tiếp theo.
- Thắng ván ở 21 điểm, trừ khi hai bên hòa 20–20.
- Từ 20–20, bên nào dẫn trước hai điểm thì thắng: 22–20, 23–21, 24–22…
- Trần 30 điểm: nếu hòa 29–29, điểm tiếp theo quyết định ván đấu. Tỷ số 30–29 là tỷ số cao nhất có thể có trong một ván.
- Trận đấu ba ván: thắng hai ván là thắng trận. Không có ván thứ tư.
Nghỉ giữa ván và đổi sân
Khi bên dẫn điểm chạm mốc 11, hai bên được nghỉ tối đa 60 giây. Giữa hai ván được nghỉ tối đa 120 giây. Hai bên đổi sân sau mỗi ván; riêng ván thứ ba (nếu có), còn đổi sân thêm một lần khi bên dẫn đạt 11 điểm. Việc đổi sân giữa ván quyết định nhằm chia đều lợi thế gió, ánh đèn và hướng nhìn, vì trong nhà thi đấu, luồng gió điều hòa có thể làm cầu bay xa hoặc ngắn hơn đáng kể ở một bên sân.
Lối tính điểm cũ: 15 điểm và "giành quyền giao"
Người chơi lâu năm ở Việt Nam vẫn nhớ thời phải "giành quyền giao" mới được ghi điểm. Trước năm 2006, chỉ bên đang giao cầu mới được cộng điểm; bên đỡ giao thắng pha cầu thì chỉ giành lại quyền giao chứ không có điểm. Ván đơn nam và đôi đánh tới 15 điểm, đơn nữ tới 11 điểm, và có luật "chạm" (setting) cho phép bên bị gỡ hòa ở gần cuối ván chọn đánh thêm vài điểm.
Lối cũ làm trận đấu dài khó đoán: hai tay vợt ngang tài có thể giằng co rất lâu mà tỷ số gần như đứng yên. Truyền hình khó xếp lịch, khán giả khó theo. Đổi sang 21 điểm, mỗi pha cầu đều có giá trị, trận đấu ngắn hơn và dễ xem hơn. Cái giá là không còn chỗ cho sai lầm: thời tính điểm cũ, đỡ giao hỏng chỉ mất quyền giao; bây giờ là mất điểm.
BWF từng đưa đề xuất thể thức năm ván, mỗi ván 11 điểm ra biểu quyết, nhưng chưa đủ số phiếu cần thiết để thông qua. Chuyện thay đổi cách tính điểm vẫn được bàn tiếp trong giới quản lý, nên khi xem giải, nên để ý thông báo thể lệ của từng giải.
Sân, lưới và các vạch kẻ
Sân cầu lông là hình chữ nhật dài 13,40 m. Chiều rộng tính theo vạch ngoài cùng là 6,10 m cho đánh đôi; đánh đơn dùng vạch trong, rộng 5,18 m. Lưới cao 1,524 m ở giữa sân và 1,55 m ở hai cột. Vạch kẻ rộng 40 mm và thuộc về phần sân mà nó bao quanh, tức là cầu rơi chạm vạch là cầu trong.
| Vạch / khu vực | Đánh đơn | Đánh đôi |
|---|---|---|
| Biên dọc khi đánh | Vạch trong (sân rộng 5,18 m) | Vạch ngoài (sân rộng 6,10 m) |
| Cuối sân khi giao cầu | Vạch cuối sân | Vạch giao cầu dài cho đôi, cách vạch cuối 0,76 m |
| Cuối sân khi đánh | Vạch cuối sân | Vạch cuối sân |
| Đầu ô giao cầu | Vạch giao cầu ngắn, cách lưới 1,98 m | Vạch giao cầu ngắn, cách lưới 1,98 m |
| Ô giao cầu | Hẹp và dài | Rộng và ngắn |
Chính bảng này giải thích vì sao lối giao cầu đánh đôi khác hẳn đánh đơn: ô giao đôi ngắn hơn 0,76 m, giao cầu cao sâu rất dễ ra ngoài, nên dân đánh đôi gần như luôn giao ngắn sát lưới. Đánh đơn thì ô giao dài, giao cầu cao sâu đẩy đối thủ về cuối sân là lựa chọn phổ biến, nhất là ở đơn nữ.
Giao cầu: phần luật hay bị bắt lỗi nhất
Đứng ô nào để giao phụ thuộc vào điểm của bên giao. Điểm chẵn (0, 2, 4…) thì giao từ ô bên phải; điểm lẻ thì giao từ ô bên trái. Cầu phải đi chéo sang ô giao đối diện.
Những yêu cầu của một quả giao hợp lệ
- Chân đứng yên: cả hai chân người giao và người đỡ phải nằm trong ô của mình, không chạm vạch, và một phần mỗi bàn chân phải tiếp xúc mặt sân cho tới khi cầu được đánh đi. Nhấc gót, lết chân là lỗi.
- Chiều cao 1,15 m: toàn bộ quả cầu tại thời điểm chạm vợt phải thấp hơn 1,15 m tính từ mặt sân. Quy định chiều cao cố định này được BWF đưa vào thử nghiệm từ năm 2018, thay cho quy định cũ "dưới thắt lưng" vốn phụ thuộc vào mắt trọng tài và chiều cao người chơi.
- Một động tác liên tục: khi đã bắt đầu đưa vợt về phía trước thì không được dừng lại hay giả động tác.
- Không trì hoãn vô lý khi cả hai bên đã sẵn sàng.
- Không giao cầu xoáy kiểu xoay quả cầu: năm 2023, BWF tạm cấm kiểu giao cầu cầm cầu xoắn đi trước khi đánh (spin serve), vì quỹ đạo quá khó đoán khiến người đỡ gần như không có cơ hội.
Giao cầu trong đánh đôi
Khi bên giao thắng điểm, người vừa giao đổi sang ô bên kia rồi giao tiếp. Khi bên đỡ giao thắng điểm, bên đó giành quyền giao, và người giao là người đang đứng ở ô ứng với điểm số chẵn hay lẻ của bên mình. Hai người bên đỡ giao không đổi ô cho nhau. Đây là chỗ dân phong trào hay cãi nhau nhất; mẹo nhớ đơn giản: chỉ bên vừa ghi điểm khi đang giao mới đổi ô.
Lỗi trong khi đánh: danh sách đầy đủ
Luật gọi chung là "lỗi" (fault). Phạm lỗi thì đối phương được điểm. Các lỗi thường gặp:
- Cầu rơi ngoài sân, đi dưới lưới, chạm trần nhà hoặc tường, chạm người hay quần áo người chơi.
- Cầu bị đánh hai lần liên tiếp bởi cùng một người, hoặc cả hai người cùng bên đánh liên tiếp.
- Cầu "dính" trên vợt rồi bị hất đi thay vì được đánh dứt khoát.
- Vợt, người hoặc quần áo chạm lưới và cột lưới khi cầu đang trong cuộc.
- Đánh cầu khi cầu chưa qua lưới sang phần sân mình. Được phép vung vợt theo đà sang bên kia lưới, miễn điểm tiếp xúc nằm ở phía sân mình.
- Cản trở đối phương, chẳng hạn đưa vợt sát lưới chặn đường cầu khi đối thủ đang đánh, hay la hét, làm động tác gây phân tâm.
Đánh lại (let)
Có những tình huống không ai mất điểm mà pha cầu được đánh lại: người đỡ giao chưa sẵn sàng mà người giao đã giao; cầu mắc lại trên lưới sau khi qua lưới (trừ khi giao cầu); quả cầu bị bung ra từng phần; trọng tài không nhìn được cầu rơi; hoặc có quả cầu từ sân bên cạnh lăn sang. Cầu chạm lưới rồi rơi sang sân đối phương trong khi đánh vẫn là cầu tốt; luật cũng không coi cầu giao chạm lưới là lỗi, miễn rơi đúng ô.
Từ "Badminton House" tới BWF: luật đến từ đâu
Trò đánh cầu bằng vợt gỗ có từ rất lâu ở nhiều nền văn hóa, nhưng môn cầu lông với lưới và sân như ngày nay định hình ở Anh vào thế kỷ 19. Tên tiếng Anh "badminton" gắn với dinh thự Badminton House của Công tước xứ Beaufort ở hạt Gloucestershire, nơi môn này được chơi trong giới quý tộc khoảng thập niên 1870. Các sĩ quan Anh từng chơi ở Ấn Độ cũng góp phần đặt ra những bộ luật đầu tiên.
Hiệp hội Cầu lông Anh ra đời năm 1893 và thống nhất luật chơi. Năm 1934, Liên đoàn Cầu lông Quốc tế (IBF) được thành lập; năm 2006 đổi tên thành BWF, trụ sở hiện ở Kuala Lumpur. Bộ luật BWF ngày nay vẫn giữ nhiều chi tiết từ thời đầu, như việc tính vạch thuộc phần sân, hay yêu cầu giao cầu đánh từ dưới lên.
Mang luật ra sân phong trào
Ở sân thuê theo giờ, ít ai có trọng tài. Một vài thỏa thuận nhỏ giúp tránh cãi vã:
- Người ở gần cầu nhất gọi trong hay ngoài cho phía sân mình. Đây cũng là nguyên tắc tự bắt lỗi của nhiều giải phong trào. Không chắc thì cho đánh lại.
- Thống nhất trước chiều cao giao cầu. Ở sân phong trào, yêu cầu 1,15 m khó đo; nhiều nhóm chấp nhận "dưới thắt lưng" cho dễ.
- Đánh một ván 21 hay hai ván thắng? Sân đông người chờ thì đánh một ván, hết 20–20 thì "chạm 2" hoặc chạm thẳng 21 cho nhanh. Nói rõ trước khi đánh.
- Đọc luật gốc: bộ luật đầy đủ "Laws of Badminton" và "Regulations" đăng công khai trên trang của BWF.
Muốn hiểu luật nhanh nhất, hãy xem lại một trận chung kết lớn và để ý trọng tài giao cầu ngồi ghế thấp cạnh lưới: mỗi lần họ giơ tay báo lỗi giao, đó là lúc luật 1,15 m hay luật chân đứng yên vừa được áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Cầu lông đánh mấy điểm một ván?
Một ván cầu lông đánh tới 21 điểm theo luật BWF hiện hành. Nếu hòa 20–20, bên nào dẫn trước hai điểm thì thắng. Nếu hòa 29–29, ai được điểm thứ 30 thắng ván. Một trận gồm tối đa ba ván, thắng hai ván là thắng trận.
Cầu rơi trúng vạch là trong hay ngoài?
Cầu rơi chạm vạch là cầu trong. Luật cầu lông quy định vạch kẻ thuộc về phần sân mà nó bao quanh. Chỉ khi điểm rơi nằm hoàn toàn bên ngoài vạch thì mới tính là ngoài.
Khi nào thì giao cầu bên phải, khi nào bên trái?
Giao cầu bên phải khi điểm của bên giao là số chẵn, kể cả 0. Khi điểm là số lẻ thì giao từ ô bên trái. Cầu luôn phải đi chéo sang ô giao đối diện.
Giao cầu cao bao nhiêu thì bị lỗi?
Theo luật BWF, toàn bộ quả cầu tại lúc chạm vợt phải thấp hơn 1,15 m tính từ mặt sân. Quy định này thay cho luật cũ "dưới thắt lưng". Ở giải đỉnh cao, trọng tài giao cầu dùng một thước đo đặt cạnh lưới để kiểm.
Cầu lông đổi từ 15 điểm sang 21 điểm từ năm nào?
Thể thức 21 điểm, mỗi pha cầu đều tính điểm, được thử nghiệm cuối năm 2005 và chính thức áp dụng từ năm 2006. Trước đó chỉ bên giao cầu mới được ghi điểm và ván đấu kết thúc ở 15 điểm (đơn nữ 11 điểm).
Chạm lưới trong cầu lông có bị mất điểm không?
Có. Nếu vợt, người hoặc quần áo của người chơi chạm lưới hay cột lưới khi cầu đang trong cuộc, đối phương được điểm. Còn cầu chạm lưới rồi rơi đúng sân đối phương thì vẫn là cầu tốt.