Đào tạo trẻ thể thao vợt ở Việt Nam đi theo hai con đường song song: hệ thống công gồm năng khiếu thể thao, trung tâm huấn luyện tỉnh thành và đội tuyển trẻ quốc gia; và hệ thống tư nhân gồm học viện, câu lạc bộ, huấn luyện viên dạy riêng do gia đình chi trả. Trẻ thường bắt đầu bóng bàn, cầu lông từ khoảng 6–8 tuổi, tennis từ khoảng 5–7 tuổi với bóng giảm áp và sân nhỏ. Điều quyết định một đứa trẻ có đi xa hay không thường không phải năng khiếu ban đầu mà là phương pháp đúng theo độ tuổi, giải đấu phù hợp và sự kiên nhẫn của gia đình.
Hai con đường đào tạo ở Việt Nam
| Yếu tố | Hệ thống công | Hệ thống tư nhân |
|---|---|---|
| Đơn vị | Trường, lớp năng khiếu thể thao; trung tâm huấn luyện thể thao tỉnh, thành; đội tuyển trẻ quốc gia | Học viện, câu lạc bộ, huấn luyện viên tự do |
| Tuyển chọn | Qua kiểm tra năng khiếu, phát hiện ở giải trẻ, hội khỏe Phù Đổng | Ai đăng ký cũng được, gia đình chi trả |
| Chi phí | Phần lớn do ngân sách, vận động viên có chế độ | Gia đình tự chi: học phí, sân, dụng cụ, đi giải |
| Ưu điểm | Tập trung, có lộ trình thi đấu hệ thống quốc gia | Linh hoạt, kết hợp được với việc học văn hoá ở trường thường |
| Hạn chế | Ít suất, áp lực thành tích sớm, có lúc ảnh hưởng việc học | Chất lượng huấn luyện không đồng đều, chi phí đi giải quốc tế rất lớn |
Nhiều tay vợt thành danh đi qua cả hai: bắt đầu ở câu lạc bộ, được phát hiện qua giải trẻ, rồi vào đội tuyển tỉnh, thành. Riêng tennis, con đường chuyên nghiệp gần như bắt buộc phải có nguồn tài trợ ngoài ngân sách vì chi phí đi giải quốc tế.
Bắt đầu mấy tuổi là hợp lý
Bóng bàn
Nhiều câu lạc bộ nhận trẻ từ khoảng 6–7 tuổi. Bóng bàn đòi hỏi phản xạ và cảm giác bóng tinh, nên bắt đầu sớm có lợi. Trẻ thấp có thể đứng trên bục kê. Ở các nền bóng bàn mạnh, nhiều tay vợt đỉnh cao bắt đầu từ trước 8 tuổi.
Cầu lông
Trẻ có thể chơi cầu lông vui từ 5–6 tuổi, nhưng tập bài bản thường bắt đầu khoảng 7–9 tuổi, khi trẻ đủ sức cầm vợt đúng và học bước chân. Vợt nên nhẹ, cán nhỏ vừa tay trẻ.
Tennis
Tennis cho trẻ nhỏ đã thay đổi hẳn từ khi ITF đưa ra chương trình Play and Stay khoảng năm 2007 và quy định bóng chuyển tiếp cho thi đấu trẻ dưới 10 tuổi từ năm 2012. Thay vì cho trẻ năm, sáu tuổi đánh bóng tiêu chuẩn trên sân lớn, trẻ đi qua ba giai đoạn:
| Giai đoạn | Bóng | Sân | Độ tuổi tham khảo |
|---|---|---|---|
| Đỏ | Bóng mềm, chậm hơn khoảng 75% so với bóng thường | Sân nhỏ, dài khoảng 11–12 m | Khoảng 5–8 tuổi |
| Cam | Chậm hơn khoảng 50% | Sân dài khoảng 18 m | Khoảng 8–10 tuổi |
| Xanh lá | Chậm hơn khoảng 25% | Sân tiêu chuẩn | Khoảng 9–10 tuổi trở lên |
Bóng chậm và sân nhỏ giúp trẻ có những pha đánh qua lại thật, học được kỹ thuật đúng và chiến thuật thay vì chỉ chạy nhặt bóng. Ở Việt Nam, nhiều học viện và câu lạc bộ đã dùng phương pháp này, nhưng vẫn còn nơi cho trẻ nhỏ đánh bóng tiêu chuẩn ngay từ đầu, dễ hình thành động tác sai và gây đau tay.
Đừng chuyên môn hoá quá sớm
Một sai lầm phổ biến là cho trẻ chỉ tập một môn, tập dày, thi đấu nhiều từ khi còn rất nhỏ. Các mô hình phát triển vận động viên dài hạn được nhiều liên đoàn thể thao áp dụng đều khuyên điều ngược lại ở lứa tuổi nhỏ:
- Dưới khoảng 10 tuổi: ưu tiên vận động đa dạng (chạy, nhảy, bơi, ném, bắt bóng), học kỹ thuật cơ bản qua các bài tập vui, thi đấu ít và không đặt nặng thắng thua.
- Khoảng 10–14 tuổi: giai đoạn vàng để học kỹ năng; tăng dần khối lượng tập chuyên môn, bắt đầu thi đấu đều đặn hơn.
- Từ khoảng 14–15 tuổi trở lên: tập chuyên sâu, chú trọng thể lực, chiến thuật và thi đấu.
Trẻ chơi nhiều môn khi nhỏ thường ít chấn thương do quá tải hơn, và ít bỏ cuộc vì chán hơn. Ở các môn vợt, những chấn thương như đau vai, khuỷu tay, cổ tay, đau gót chân ở trẻ đang lớn thường đến từ tập quá nhiều một động tác lặp lại.
Giải đấu cho trẻ: từ trong nước tới quốc tế
Lộ trình thi đấu của một tay vợt trẻ thường đi theo bậc:
- Giải câu lạc bộ, giải phong trào thiếu nhi: làm quen với thi đấu, áp lực nhẹ.
- Hội khỏe Phù Đổng các cấp: sân chơi thể thao học đường lớn nhất, nơi nhiều tài năng được phát hiện.
- Giải trẻ toàn quốc theo lứa tuổi do các liên đoàn tổ chức, chia nhóm tuổi như U10, U12, U14, U16, U18 tùy môn.
- Giải trẻ quốc tế: tennis có hệ thống ITF World Tennis Tour Juniors cho lứa 13–18 tuổi; cầu lông và bóng bàn có giải trẻ của BWF, ITTF và các giải khu vực châu Á.
Chi phí tăng mạnh ở bậc cuối. Một mùa giải trẻ quốc tế của tennis, gồm vé máy bay, khách sạn, lệ phí và huấn luyện viên đi cùng, là gánh nặng lớn với hầu hết gia đình. Đó là lý do tennis Việt Nam có rất ít tay vợt trẻ đi đủ giải để lên thứ hạng cao.
Học văn hoá và tập luyện: bài toán của mọi gia đình
Ở Việt Nam, áp lực học hành nặng khiến nhiều gia đình phải chọn giữa thể thao và việc học khi con vào cấp hai, cấp ba. Vài hướng mà các gia đình hay chọn:
- Tập thể thao như môn phụ trợ, mỗi tuần vài buổi, thi đấu giải phong trào và học đường. Phần lớn trẻ đi đường này và vẫn được lợi lớn về sức khoẻ, kỷ luật.
- Vào hệ năng khiếu nếu trẻ có tố chất nổi bật, chấp nhận lịch tập dày, việc học văn hoá được bố trí riêng.
- Theo hướng du học bằng thể thao: một số tay vợt trẻ dùng thành tích để xin học bổng thể thao ở trường đại học nước ngoài, đặc biệt là Mỹ, nơi tennis đại học có hệ thống thi đấu mạnh.
Không có đường nào đúng cho mọi trẻ. Điều quan trọng là quyết định sớm và rõ ràng, tránh tình trạng vừa tập nửa vời vừa học nửa vời.
Vai trò của cha mẹ
Huấn luyện viên lâu năm hay nói rằng nhiều tài năng trẻ bỏ cuộc không phải vì đối thủ mà vì áp lực từ khán đài của chính gia đình. Vài nguyên tắc được nhiều người dạy trẻ đồng tình:
- Khen nỗ lực và tiến bộ, không chỉ khen kết quả.
- Không chỉ đạo kỹ thuật từ ngoài sân khi đã có huấn luyện viên.
- Sau trận thua, để trẻ nghỉ ngơi trước khi nói chuyện chuyên môn.
- Để ý dấu hiệu quá tải: đau kéo dài, mất ngủ, chán tập, sút cân.
- Nhớ rằng phần lớn trẻ tập thể thao sẽ không thành vận động viên chuyên nghiệp, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Góc nhìn hôm nay: chọn nơi cho con tập
Khi chọn câu lạc bộ, học viện hay huấn luyện viên cho trẻ, có thể hỏi những câu cụ thể:
- Lớp có chia theo độ tuổi và trình độ không? Một huấn luyện viên dạy bao nhiêu trẻ cùng lúc?
- Với tennis, có dùng bóng giảm áp và sân nhỏ cho trẻ nhỏ không?
- Buổi tập có phần khởi động, phần vận động chung, hay chỉ đánh bóng?
- Huấn luyện viên có chứng chỉ, kinh nghiệm dạy trẻ, từng có học trò thi đấu không?
- Câu lạc bộ có đưa trẻ đi giải phù hợp lứa tuổi không, hay đẩy đi giải lớn quá sớm?
Xin cho trẻ học thử một hai buổi, đứng xem cách huấn luyện viên nói chuyện với trẻ. Nơi tập tốt là nơi trẻ ra về vẫn muốn quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi nên học tennis?
Trẻ có thể bắt đầu tennis từ khoảng 5–7 tuổi với bóng giảm áp và sân nhỏ theo chương trình của ITF. Bóng chậm giúp trẻ học kỹ thuật đúng và có những pha đánh qua lại thật ngay từ đầu.
Bóng tennis đỏ, cam, xanh lá là gì?
Đó là ba loại bóng chuyển tiếp cho trẻ: bóng đỏ chậm nhất dùng trên sân nhỏ, bóng cam dùng trên sân trung bình, bóng xanh lá gần với bóng thường và dùng trên sân tiêu chuẩn. Trẻ chuyển giai đoạn theo trình độ và độ tuổi.
Có nên cho trẻ chỉ tập một môn vợt từ nhỏ?
Không nên chuyên môn hoá quá sớm. Dưới khoảng 10 tuổi, trẻ nên vận động đa dạng nhiều môn, vừa phát triển thể chất toàn diện vừa giảm chấn thương do lặp lại một động tác quá nhiều.
Học thể thao vợt có ảnh hưởng việc học không?
Nếu tập vài buổi mỗi tuần thì thường không ảnh hưởng, còn giúp trẻ có kỷ luật và sức khoẻ tốt. Chỉ khi theo hướng năng khiếu chuyên sâu, gia đình mới phải cân nhắc kỹ lịch học văn hoá.
Tay vợt trẻ Việt Nam thi đấu quốc tế ở đâu?
Tennis có hệ thống ITF World Tennis Tour Juniors cho lứa 13–18 tuổi; cầu lông và bóng bàn có các giải trẻ của BWF, ITTF và các giải khu vực châu Á. Chi phí đi giải quốc tế khá cao, nhất là với tennis.